Plus

Hoelang is Rutte nog premier? ‘Tien jaar is echt wel de limiet’

Hoelang kan Mark Rutte nog mee? Tien jaar is hij nu premier en in de peilingen doet hij het nog goed. Maar net als zijn voorgangers zijn de kiezers ook hem een keer zat.

Beeld ANP/HH

Het is zondag 27 september, waterig zonnetje, een graad of 16. Premier Mark Rutte komt aangefietst bij het Catshuis. Het kabinet vergadert over nieuwe maatregelen om de corona-epidemie te temmen en er staan fotografen te wachten.

Die week is er veel in de media geschreven over hoe moe Rutte en coronaminister Hugo de Jonge eruitzien. Rutte pakt dit moment aan om de beeldvorming te kantelen. En met succes. De volgende dag siert de foto van de leider van het derde kabinet Rutte de voorpagina’s van bijna alle kranten: Rutte kauwt op een appeltje terwijl hij met zonnebril op, in shirt met korte mouwen, zijn biceps zichtbaar, aan komt fietsen. Het moet de indruk geven van een kerngezonde crisismanager.

27 september: premier Rutte arriveert bij het Catshuis voor een informeel overleg over het coronavirus.Beeld ANP

Enthousiast

De ervaren Rutte is er op gebeten vooral geen ‘moeheid’ uit te stralen. Op 14 oktober zit hij precies tien jaar in het Torentje. En nu moet hij misschien wel zijn moeilijkste beslissing nemen: gaat hij bij de komende verkiezingen op voor nog een termijn?

Zelf zegt hij ‘enthousiast’ te zijn om door te gaan, maar hij wil tijd om zich even goed te bezinnen voor hij die beslissing neemt. Tijd die hem door de coronacrisis nog amper is gegund, zeggen zijn naaste medewerkers. Volgens hen heeft Rutte nog steeds niet gezegd wat hij gaat doen, al hoopt en verwacht iedereen in zijn partij dat hij doorgaat. Voor december zal Rutte uitsluitsel geven. In elk geval op een goed moment, waarop bijvoorbeeld de coronacijfers er beter voorstaan.

Maar een goed moment, is dat er wel? Zoals elke premier heeft ook Rutte een houdbaarheidsdatum. Het probleem is alleen: niets is zo ongrijpbaar in de politiek als bepalen wanneer die verloopt. Het ene moment kun je nog torenhoog staan in de peilingen, het andere kan het sentiment zomaar zijn omgeslagen.

Peilingen in september 2020Beeld I&O Research

Valsspelen

Tien jaar is echt wel de limiet, zegt historicus Henk te Velde als hij naar Ruttes voorgangers kijkt. “Een premier heeft dan echt alles wel gezien. Niemand om hem heen kan zich nog een andere leider voorstellen.’’ Daardoor kun je weleens uit het oog verliezen dat de buitenwacht er heel anders over denkt.

Ruttes voorgangers worstelden er ook mee. Jan Peter Balkenende ging één verkiezing te lang door en droop af via de zijdeur. Wim Kok en Ruud Lubbers dachten hun vertrek goed geregeld te hebben, maar zagen het na de aankondiging alsnog fout gaan met hun partij.

“De enige manier om dit goed te doen, is door vals te spelen,” zegt Te Velde. Hij noemt het voorbeeld van premier Dries van Agt. “Hij was nog een keer lijsttrekker voor het CDA in 1982. Incasseerde voor zijn partij de premierbonus, maakte zo het CDA de grootste en vertrok snel daarna.’’ Kiezersbedrog, zeiden velen. “Maar hij gaf zijn opvolger Ruud Lubbers zo de tijd gezag op te bouwen als nieuwe premier.’’

Jan Peter Balkenende.Beeld ANP

Oerwouden

De VVD is de afgelopen tien jaar meer en meer op de persoon Rutte gaan leunen. Hij moet nu de afweging maken of hij de partij nog steeds kan dragen. Is hij na alle compromissen die hij in die tijd met vrijwel alle andere partijen heeft moeten sluiten niet te flets geworden? En als hij gaat: wie moet het dan doen?

“Eigenlijk heeft Rutte geen alternatief,” zegt voormalig CDA-minister Hans Hillen. Hij zag van dichtbij hoe het fout ging met Lubbers en Balkenende. “De grote volkspartijen waren ooit oerwouden met grote bomen. Nu is het vooral struikgewas. Als je één boom weghaalt, blijft er weinig bos over. Als Rutte vertrekt, zullen ze smeken bij Edith Schippers of ze terugkomt naar Den Haag.’’ VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff werd intern als kroonprins gezien, maar  liet weten na de verkiezingen uit de politiek te stappen. Volgens Hillen was de VVD met de Bredanaar ‘met tien zetels verlies’ begonnen.

Bijna al Ruttes voorgangers zaten met hetzelfde dilemma: wanneer is de koek op? Van Rutte is vaker gedacht dat zijn tijd voorbij was. Hij was de ‘weglachpremier’, de Pinokkio-premier, de sorry-premier. Maar uiteindelijk beklijfden alle aanvallen op zijn geloofwaardigheid en verbroken beloftes niet. Rutte is na tien jaar nog steeds de teflon-premier, die door kiezers veel vergeven wordt omdat hij – meer en meer losgezongen van zijn eigen partij – het land leidt in woelige tijden.

Mark Rutte tijdens de tweede dag van de Algemene Politieke Beschouwingen. Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Metaalmoeheid

Komend voorjaar zal Rutte Willem Drees voorbijgaan in het rijtje langstzittende premiers. Zelfs over de iconisch populaire Drees zei koningin Juliana in 1956, tijdens de formatie van zijn vierde kabinet, tegen informateur De Gaay Fortman: “Ik begin een beetje genoeg te krijgen van Drees.”

Volgens Drees-biograaf Jelle Gaemers wilde Drees eigenlijk al niet meer op gaan voor een vierde termijn. “Hij was 70 en wilde stoppen. Toch liet hij zich overhalen door zijn partij om het nog een keer te doen. Weliswaar won hij nog een keer de verkiezingen, maar zijn vierde kabinet had al snel last van metaalmoeheid. Het viel al na twee jaar en daarna was Drees’ PvdA lange tijd geen lid meer van het kabinet. Er stond ook geen kroonprins klaar om het over te nemen.’’

En zo heeft elke premier zijn vertrek- en opvolgingsprobleem gehad. Joop den Uyl (Rutte kijkt nog steeds debatten en congressen met hem terug met zijn vriend Jort Kelder) wist ook niet wanneer hij moest stoppen. In zijn eigen PvdA kreeg hij vaker dan hem lief was te horen dat het een goed idee zou zijn als hij plaatsmaakte voor een ander’ schrijft biograaf Anet Bleich. Hedy d’Ancona vertelde dat ze ooit drie kwartier tegen hem aan had zitten praten: “Joop doe het niet, houd ermee op!’’ Hij bedankte voor het advies en werd nog een keer lijsttrekker. De ene na de andere kroonprins sneuvelde. En pas in 1986 droeg hij het stokje over aan Wim Kok.

Wim KokBeeld ANP

Pim Fortuyn

Kok zelf dacht het slimmer aan te pakken. Na twee termijnen als premier kondigde hij in de zomer van 2001 zijn vertrek aan. Zijn opvolger Ad Melkert stond klaar. De peilingen voor de PvdA waren gunstig. Een vertrek volgens het boekje, zo leek het.

Toen kwam Pim Fortuyn op. De aanslag op de Twin Towers zette het hele politieke landschap op zijn kop. “Al snel werd duidelijk dat de PvdA down the drain ging,’’ vertelt toenmalig campagneleider Jacques Monasch. “We hebben nog overleg gehad met Melkert en Kok. Moet Kok niet toch terugkeren? Dat Melkert zegt: als de PvdA de grootste wordt, zal Kok premier worden want de crisis is groot. Maar daar is niet voor gekozen.’’

Beeld ANP

Monasch snapt wel wat er nu in Ruttes hoofd omgaat, zegt hij. “Rutte heeft nu die Covid-golf in de rug. Hij kan nu niet zeggen: ik kap ermee en geef het stokje aan een ander. Hij moet een economische en een volksgezondheidscrisis het hoofd bieden en staat nog op grote hoogte. En als hij ooit stopt, is ook voor hem persoonlijk de fallback groot. Mensen als Balkenende hebben nooit meer een baan gekregen waar ze ’s nachts juichend van wakker werden.’’

Oud-VVD-leider Bolkestein zei ooit: het kerkhof ligt vol onmisbare mensen. Hij bedoelde dat politiek leiders vaak te lang doorgaan, omdat ze denken dat hun opvolger er nog niet klaar voor is. Dat ze zelf in staat zijn nog één keer een goede wedstrijd te spelen. En die komt dan niet. Partijen hebben ook vaak onvoldoende macht om te zeggen: we stoppen met je.

Showbusiness

In de CDA-top zei niemand tegen Balkenende dat hij beter niet nog een keer lijsttrekker kon worden in 2010. Behalve Kamerlid Annie Schrijer, die hardop zei: “Als je drie zomers dezelfde jurk hebt gedragen, willen mensen ook weleens wat anders zien.”

Balkenende had ook de pech dat kroonprins Camiel Eurlings zich onverwacht terugtrok. Dat gebrek aan kroonprinsen, heeft Rutte nu ook, zegt Hillen. En hij snapt dat ook wel. Het afbreukrisico is enorm. “Wie wil dat nog? Politiek is nu showbusiness, sociale media en de strovuurtjes van de dag die moeten worden uitgetrapt.’’

Maar zelfs als je wel kroonprinsen hebt, kan het misgaan, zag hij bij Lubbers. “Hij hield de regie over zijn opvolging. Alleen raakten zijn opvolger Elco Brinkman en hij steeds verder van elkaar verwijderd. Het ging fout omdat Lubbers met zichzelf overhoop lag en over zijn graf heen wilde regeren. De partij lag daarna in de kreukels.’’

Politicoloog Joop van den Berg ziet het te vaak bij leiders van partijen, ook niet-premiers: “De leider die moet merken dat hij moet gaan, merkt het niet. Degenen die het moeten zeggen doen het niet uit loyaliteit en angst voor de eigen carrière. Het is natuurlijk een baan waaraan je verslaafd kunt raken. Je zit middenin het gewoel en je hebt wel wat in de melk te brokkelen. Er is altijd wel wat. En als je denkt het wel goed te doen, zoals Kok, pakt het achteraf toch verkeerd uit.’’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden