PlusAchtergrond

Hoe reëel is de regionale avondklok in Nederland?

Het Amsterdamse Rembrandtplein bij het vallen van de avond.Beeld anp

In navolging van de strengere landelijke coronamaatregelen, zei het kabinet dinsdagavond dat ook regionaal een avondklok ingevoerd kan worden. Hoe waarschijnlijk is dat? 

Eind september hebben we het al gehoord: het Outbreak Management Team zag er wel wat in om alle Nederlanders binnen te houden na 23.00 of 00.00 uur. Maar enkele ministers vonden toen het woord ‘avondklok’ te beladen

Intussen schuwt minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) de maatregel niet meer: dinsdag zei hij in de coronapersconferentie dat een regionale lockdown, inclusief avondklok, kan worden ingezet. Het zou op dit moment dan gaan om de regio’s met de hoogste besmettingsaantallen, zoals Rotterdam-Rijnmond, Twente en Zuid-Holland Zuid (rondom Dordrecht).

Tweede Wereldoorlog

De laatste die in Nederland een avondklok inzette was de Duitse bezetter: aanvankelijk gold die in 1940 rond middernacht, maar vanaf 1942 mochten Amsterdammers zelfs na 20.00 uur niet meer de straat op. Om die reden is het woord ‘avondklok’, ook wel ‘spertijd’, beladen.

Die verwijzing naar de bezetting hoorde Wouter Van Dooren ook, hoogleraar politicologie aan de Universiteit Antwerpen. In de gehele provincie Antwerpen gold in het grootste deel van augustus een avondklok. “Daar was best wat kritiek op,” zegt Van Dooren. “Men vroeg zich af of de maatregel wel proportioneel was.”

Er bestonden wel uitzonderingen op de avondklok, bijvoorbeeld voor mensen die ’s nachts moesten werken, of die naar het ziekenhuis moesten. Wat verschilt van de Nederlandse context, volgens hem, is dat de Antwerpse maatregel er van de ene op de andere dag was. “Het is niet zo dat er een lange politieke dialoog over is geweest.”

Volgens de politicoloog is de maatregel in Antwerpen mogelijk effectief geweest in het omlaag krijgen van de besmettingscijfers. “Maar ook dat staat niet vast, want twee dagen na de invoering van de avondklok boog de curve al om.” 

Mondkapjes

Volgens Leonard Besselink, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, lijkt de juridische situatie in Nederland rondom de avondklok op die van de mondkapjes. Je kunt zo’n verplichting – of in het geval van de avondklok, een verbod – niet zomaar afdwingen volgens onze Grondwet, tenzij een nationale wet (vastgesteld door regering én parlement, in tegenstelling tot de noodverordeningen) daar toestemming voor biedt.

Mogelijk biedt de coronawet soelaas: in artikel 58m daarvan staat opgenomen dat de burgemeester inwoners van zijn of haar gemeente kan verbieden, om op een ‘openbare plaats’ te zijn tussen bepaalde tijdstippen. “Op zichzelf is een avondklok sneller te regelen op lokaal niveau dan op nationaal niveau. Bovendien biedt de coronawet deze mogelijkheid als andere maatregelen niet in acht worden genomen.”

Horeca dicht

Wel moet de avondklok dan ten eerste een noodzakelijke, en ten tweede een evenredige maatregel zijn. Over het eerste zegt Besselink: “Het gaat wel om een hele grote beperking op je bewegingsvrijheid. De regering moet dan aantonen waarom deze maatregel het doel rechtvaardigt. En eerlijk gezegd heb ik nergens nog gehoord dat de meeste besmettingen zich  s avonds laat in de openbare ruimte voordoen, zeker niet nu alle horeca dicht is.”

Ook qua evenredigheid plaatst hij zijn vraagtekens bij een avondklok. “Als nog steeds het gehele bron- en contactonderzoek niet op orde is, vraag ik me af waarom niet eerder daarnaar wordt gekeken dan naar de avondklok.” Als alternatief noemt hij de superlokale lockdown zoals in het Italiaanse plaatsje Vo’ – in plaats van een gehele veiligheidsregio. “Als in een kleine gemeente, of in een wijk, zich een heel duidelijk cluster voordoet, kun je alleen dat isoleren en heb je dat binnen de kortste keren onder controle.”

Besselink benadrukt overigens dat hijzelf, ondanks zijn kritiek, belang heeft bij de maatregelen en de handhaving ervan. “Ik heb een dochter die een tumor moet laten verwijderen, dus ik heb er een persoonlijk belang bij dat zij dat nog kan laten doen." 

Parijs

Hoe kan in andere landen dan wel ogenschijnlijk makkelijk naar de avondklok gegrepen worden? De nadruk ligt op ‘ogenschijnlijk’: ook in het Verenigd Koninkrijk zijn er volgens Besselink discussies over de juridische grondslag van de maatregelen, en hebben burgers last van ‘coronamoeheid’. In Charleroi zijn al coronamaatregelen vernietigd door de rechter.

Tientallen miljoenen Fransen  – onder meer in Parijs – hebben sinds medio oktober te maken met een avondklok vanaf 21.00 uur, maar Frankrijk heeft dan ook de noodtoestand uitgeroepen. 

Ook Spanje heeft voor een noodtoestand gekozen. De regering wilde deze – inclusief avondklok – aanvankelijk tot 9 mei 2021 laten gelden, zonder parlementaire controle, maar daar stak het parlement een stokje voor: net zoals met onze coronawet gebeurde. Nu zal premier Pedro Sánchez elke twee maanden tekst en uitleg moeten geven tegenover het parlement. 

Hoogleraar Besselink refereert aan de situatie in Italië. Donderdag wordt daar opnieuw een avondklok ingevoerd, en die bevoegdheid is te herleiden tot de Grondwet. “Mijn Italiaanse collega’s zeiden altijd: we vertellen de studenten wel dat die mogelijkheid bestaat, maar we achten het volstrekt ondenkbaar dat die ooit gebruikt wordt. Tot nu.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden