PlusAnalyse

Hoe reëel is de avondklok in Nederland?

Het Amsterdamse Rembrandtplein bij het vallen van de avond.Beeld anp

We hikken er al maanden tegenaan, maar nu heeft het kabinet het Outbreak Management Team (OMT) deze week om een spoedadvies gevraagd over een mogelijke avondklok in Nederland. Kan die er echt komen?

Eind september vorig jaar hebben we het al gehoord: het Outbreak Management Team zag er wel wat in om alle Nederlanders binnen te houden na 23.00 of 00.00 uur. Maar enkele ministers vonden toen het woord ‘avondklok’ te beladen

Intussen schuwt de regering de avondklok niet meer. Premier Mark Rutte heeft het OMT gevraagd een spoedadvies te geven over de invoering van een landelijke avondklok. Die avondklok zou groepsvorming onder jongeren en het aantal besmettingen thuis moeten tegengaan. Begin volgende week wordt er waarschijnlijk weer overlegd.

Tweede Wereldoorlog

Nederland ligt echter al de hele coronapandemie met zichzelf in de clinch over zo’n avondklok. De laatste die in Nederland een avondklok inzette, was de Duitse bezetter: aanvankelijk gold die in 1940 rond middernacht, maar vanaf 1942 mochten Amsterdammers zelfs na 20.00 uur niet meer de straat op. Om die reden is het woord ‘avondklok’, ook wel ‘spertijd’, beladen.

Die verwijzing naar de bezetting hoorde Wouter Van Dooren ook, hoogleraar politicologie aan de Universiteit Antwerpen. In de gehele provincie Antwerpen gold in het grootste deel van augustus vorig jaar een avondklok. “Daar was best wat kritiek op,” zegt Van Dooren. “Men vroeg zich af of de maatregel wel proportioneel was.”

Er bestonden wel uitzonderingen op de avondklok, bijvoorbeeld voor mensen die ’s nachts moesten werken, of die naar het ziekenhuis moesten. Wat verschilt van de Nederlandse context, volgens hem, is dat de Antwerpse maatregel er van de ene op de andere dag was. “Het is niet zo dat er een lange politieke dialoog over is geweest.”

Volgens de politicoloog is de maatregel in Antwerpen mogelijk effectief geweest in het omlaag krijgen van de besmettingscijfers. “Maar ook dat staat niet vast, want twee dagen na de invoering van de avondklok boog de curve al om.”

Slapende wet 

Volgens Leonard Besselink, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, lijkt de juridische situatie in Nederland rondom de avondklok op die van de mondkapjes. Je kunt zo’n verplichting – of in het geval van de avondklok, een verbod – niet zomaar afdwingen volgens onze Grondwet, tenzij een nationale wet (vastgesteld door regering én parlement, in tegenstelling tot de noodverordeningen) daar toestemming voor biedt.

In de coronawet, die nu van kracht is, staat in artikel 58m de mogelijkheid opgenomen dat een burgemeester inwoners van zijn of haar gemeente verbiedt om op een ‘openbare plaats’ te zijn tussen bepaalde tijdstippen. “Op zichzelf is een avondklok sneller te regelen op lokaal niveau dan op nationaal niveau. Bovendien biedt de coronawet deze mogelijkheid als andere maatregelen niet in acht worden genomen.”

Een andere wet, de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag (artikel 8), biedt ook de mogelijkheid tot het instellen van een avondklok. Minister Ferd Grapperhaus verwees eerder in zijn beantwoording van Kamervragen in december 2020, naar de mogelijkheid tot het instellen van deze wet, die nooit eerder is gebruikt. Daarmee is het een slapende wet.

Regionale lockdown

Wel moet de avondklok dan ten eerste een noodzakelijke, en ten tweede een evenredige maatregel zijn. Over het eerste zegt Besselink: “Het gaat wel om een hele grote beperking op je bewegingsvrijheid. De regering moet dan aantonen waarom deze maatregel het doel rechtvaardigt.” Mogelijk wordt aan die eis voldaan nu de avondklok één van de ultima remedia is. 

Qua evenredigheid plaatst hij zijn vraagtekens bij een avondklok. Als alternatief noemt hij de superlokale lockdown zoals in het Italiaanse plaatsje Vo’ – in plaats van een nationale avondklok. “Als in een kleine gemeente, of in een wijk, zich een heel duidelijk cluster voordoet, kun je alleen dat isoleren en heb je dat binnen de kortste keren onder controle.”

Italië

Hoe kan in andere landen dan wel ogenschijnlijk makkelijk naar de avondklok gegrepen worden? De nadruk ligt wel op ‘ogenschijnlijk’: ook in het Verenigd Koninkrijk zijn er volgens Besselink discussies over de juridische grondslag van de maatregelen, en hebben burgers last van ‘coronamoeheid’. In Charleroi zijn al coronamaatregelen vernietigd door de rechter.

Hoogleraar Besselink refereert aan de situatie in Italië. De bevoegdheid tot een avondklok daar is te herleiden tot de Grondwet. “Mijn Italiaanse collega’s zeiden altijd: we vertellen de studenten wel dat die mogelijkheid bestaat, maar we achten het volstrekt ondenkbaar dat die ooit gebruikt wordt. Tot nu.”

Verantwoording: Het interview met Leonard Besselink is al op 4 november 2020 afgenomen en gepubliceerd in Het Parool. Na de persconferentie van dinsdag 12 januari 2021 is de tekst geactualiseerd en opnieuw gepubliceerd, vanwege de hernieuwde relevantie. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden