PlusPunt voor punt

Hoe píépkleine druppeltjes de grote coronakwestie werden

In een open brief manen 239 wetenschappers uit meer dan 30 landen de Wereldgezondheidsorganisatie om ook de aerosole verspreiding van het coronavirus serieus te nemen. Maar de meningen zijn verdeeld en hoe werkt dat dan, virusverspreiding via aerosolen?

Beeld ANP XTRA

1. Wat zijn aerosolen?

Praten, zingen, hoesten en niezen: het zijn allemaal activiteiten waarbij een wolk van grotere en kleinere druppeltjes vrijkomt. De kleinste druppeltjes en druppelkernen in zo’n wolk heten aerosolen. Ze hebben een diameter van 1 tot 10 micrometer, ofwel 1 tot een 10 duizendste van een millimeter. De Amsterdamse fysicus Daniel Bonn van de Universiteit van Amsterdam deed onderzoek naar hoestdruppels en kwam er met behulp van laserlichttechnieken achter hoe die allerkleinste druppeltjes wel minutenlang in de lucht kunnen blijven hangen. Bonn meet nu aerosolen op openbare plekken.

De verspreiding van aerosolen kun je vergelijken met de verstuivende geur van sigarettenrook. Je ruikt de rook uiteraard als je vlak naast een roker staat, maar ook van een paar meter afstand, al is de geur dan minder sterk. Als de kleinste rookdeeltjes met de wind meewaaien, kun je de sigarettenrook zelfs op nog grotere afstand ruiken, al is het maar vaag.

2. Welke rol spelen aerosolen bij virusverspreiding?

Aerosolen van mensen die geïnfecteerd zijn bevatten coronavirusdeeltjes, zo stelt Bonn. Maar de grote vraag is of aerosolen genoeg coronavirus bevatten om anderen ook daadwerkelijk te kunnen besmetten. Bonn wijst erop dat die allerkleinste deeltjes zich juist diep in de longen kunnen nestelen. 

Ook Maurice de Hond hamert er na zelfstudie al maanden op. Volgens de opiniepeiler verspreidt het coronavirus zich voornamelijk via de lucht, omdat aerosolen lang  – soms wel uren – in de lucht blijven hangen. En nu is er dus een grote groep wetenschappers die in een brief in medisch tijdschrift Clinical Infectious Diseases ook wijst op de rol van aerosole verspreiding. 

Virologen van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO en bijvoorbeeld ook het RIVM zijn tot nu toe echter niet overtuigd dat aerosolen voldoende virusdeeltjes bevatten om een dominante rol te spelen bij virustransmissie. Deze groep wetenschappers ontkennen niet dat verspreiding via de lucht een rol kan spelen, maar die zou marginaal zijn. Zij zien verspreiding via grotere druppels als dominante besmettingswijze. Hoe groter de druppels, hoe hoger de virusconcentratie en hoe groter dus de besmettingskans.

Een andere besmettingsroute, aldus de WHO en het RIVM, is via de handen. Wie bijvoorbeeld een besmette deurknop of drinkbeker aanraakt en daarna met z’n vingers in mond of ogen komt, kan op die manier het virus oplopen.

3. Wie heeft er gelijk?

Dat is de vraag die iedereen bezighoudt. Als het virus zich dominant via de lucht zou verspreiden, was het veel besmettelijker, zo stellen virologen die twijfelen over de rol van aerosolen. Het mazelenvirus, dat zich bijvoorbeeld wél dominant via de lucht verspreidt, is zo besmettelijk ‘dat het als het ware door muren heen gaat,’ aldus RIVM-voorman Jaap van Dissel in een technische briefing aan Kamerleden. 

Eén mazelenpatiënt besmet zo’n 12 tot 18 anderen. Bij het coronavirus is het reproductiegetal 2 tot 3. Dat maakt het onwaarschijnlijk dat aerosolentransmissie dominant is, aldus sceptici. Ook is op grotere afstand van patiënten het virus niet veelvuldig aangetroffen. Een ander argument: de anderhalvemetermaatregel heeft toch gewerkt om de virusverspreiding in Nederland stevig omlaag te krijgen?

4. Welke argumenten staan ertegenover?

De lockdown kende, naast de anderhalvemetermaatregel, ook beperkingen die aerosole verspreiding tegengaan. Zo bleven kantoren, cafés en publieke ruimtes bijvoorbeeld leeg. Maar bij studies in ziekenhuizen vonden wetenschappers wel degelijk restjes erfelijk virusmateriaal op een ventilatierooster en op een gang. Bij een experiment in een laboratorium bleef het virus drie uur lang laten zweven in aerosolen.

Aerosolenaanhangers wijzen er bovendien op dat het reproductiegetal van 2 tot 3 niet zoveel zegt. Het is slechts een gemiddelde. Belangrijker is de vraag of het virus zich gelijkmatig verspreidt: zijn er sommige mensen die heel veel mensen besmetten en anderen die het virus nauwelijks overdragen? 

 “We weten dat 80 procent van de coronabesmettingen wordt veroorzaakt door 10 procent van de virusdragers,” zei RIVM-modelleur Jacco Wallinga eerder tegen Het Parool. Maar komt dat door biologische eigenschappen van individuele ‘superspreaders’? Of omdat sommigen nu eenmaal meer sociale contacten hebben dan anderen? Of door de grote rol van publieke bijeenkomsten in afgesloten, slecht geventileerde ruimten, waar de aerosolen je om de oren vliegen?

Het is dat laatste, volgens aanhangers van de aerosolentheorie, die vaker dan aerosolensceptici een natuurkundige achtergrond hebben. Volgens hen zouden zogenoemde superspreading events de dominante virustransmissie bepalen.

5. Kan het niet allebei: verspreiding via grotere en de allerkleinste druppeltjes?

Het boerenverstand zegt van wel. Daar wijzen ook de 239 wetenschappers op in hun brief. Het onderscheid tussen infectueuze druppeltjes en niet-infectueuze druppeltjes zal wellicht niet exact liggen bij 10 of 5 micrometer, maar eerder een continuüm zijn. Daarbij kunnen ruimtelijke en persoonlijke omstandigheden ook nog een rol spelen. Ergens op de schaal van de grote en allerkleinste druppeltjes zal dan het infectiegevaar wijken, maar het is onduidelijk waar precies.

Op de site van het RIVM staat dat ook grote hoeveelheden van druppeltjes kleiner dan 5 micrometer – de aerosolen dus – tot virustransmissie leiden. Die komen bijvoorbeeld vrij als op de intensive care bij een Covid-patiënt een buis in de keel wordt aangebracht voor de aansluiting op een beademingsmachine. “Maar waarom die grens precies op 5 micrometer ligt, is mij niet duidelijk,” aldus UvA-fysicus Bonn.

6. Waarom is het van belang wie er gelijk heeft?

De dominante virusverspreiding bepaalt de maatregelen ertegen. Omdat grotere druppels zwaarder zijn dan aerosolen, trekt de zwaartekracht ze sneller naar de grond. Om die reden moeten Nederlands anderhalve meter afstand houden.

Als de dominante virusverspreiding via aerosolen verloopt, is anderhalve meter afstand houden onzin, stellen aanhangers van de aerosolentheorie. Binnenruimtes goed ventileren is dan vele malen belangrijker dan afstand houden en de handen regelmatig wassen, stellen zij. Ook beweren ze dat de overheid de economie via de anderhalvemetermaatregel onnodig aan banden legt, met alle schade van dien.

Hoewel de situatie in Nederland nu rustig is, slaat de pandemie elders op de wereld nog altijd om zich heen. Er zijn nu meer dan 10 miljoen vastgestelde besmettingen en een half miljoen overlijdensgevallen. Zonder goede informatie over de aerosole virusverspreiding en gepaste maatregelen kan het virus niet worden verslagen en vallen er nog meer doden, stellen de 239 wetenschappers.

7. Waren er in Nederland eerder twistpunten over de bestrijding van het virus?

Ja. Er waren discussies over het nastreven van groepsimmuniteit, het al dan niet openhouden van scholen en het dragen van mondkapjes. Maar met name over het behoudende testbeleid van het RIVM is veel te doen geweest. Aanvankelijk kregen alleen mensen met koorts en benauwdheid die in Wuhan waren geweest een coronatest. Later werd dat uitgebreid naar mensen die in China waren geweest.

Maar het virus was toen al wijdverspreid in met name Italië. Brabantse wintersporters werden dus over het hoofd gezien. Bovendien bleek dat ook geïnfecteerde mensen die geen of nauwelijks symptomen hadden het virus konden overdragen. Zodoende slaagde Nederland er niet in het virus tegen te houden en in te dammen, zoals het plan was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden