PlusAchtergrond

Hoe laten we de coronacrisis achter ons? Dit zijn 3 scenario’s

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Vroeg of laat laten we de coronacrisis achter ons. De vraag is: hoe? Drie scenario’s over de weg naar buiten. Met een hoofdrol voor virusvarianten.

1. Snel, sneller, snelst

In dit scenario blijft de Engelse variant het grootste obstakel naar het oude normaal. De Braziliaanse en Zuid-Afrikaanse varianten of welke mutaties dan ook ­spelen geen rol. Dat betekent dat alle vaccins effectief zijn.

“Door de lockdown kunnen we de Engelse variant rond maart, april onder de duim hebben,” zegt arts-microbioloog Marc Bonten (Utrecht UMC), die lid is van het Outbreak Management Team (OMT), het voornaamste adviesorgaan van het kabinet. “Dat betekent: weinig nieuwe besmettingen. Geen duizenden per dag, maar honderden of minder.”

Tegelijkertijd moet het aantal gevaccineerden snel stijgen. Tot voor kort  verkeerde Nederland in de onderste regionen van de Europese ranglijst. Het hangt af van de organisatorische kwaliteiten van het ministerie van Volksgezondheid en de vele betrokken zorgpartijen hoe het zich ontwikkelt. En van de beschikbaarheid van vaccins.

“Pakt het allemaal goed uit, dan zitten we in maart, april of mei in de situatie waarin Israël nu zit,” vervolgt Bonten. “De druk op ziekenhuizen is dan afgenomen, waardoor je meer besmettingen kunt accepteren en maatregelen kunt versoepelen. Sneltesten helpen om het openbare leven te hervatten.”

De ontluikende lente is een voordeel. Dat zo’n seizoenseffect bestaat, betwijfelt niemand. Onduidelijk is wel wanneer het precies intreedt en hoe groot het is. 

In de zomermaanden blijft het aantal besmettingen onder controle en vaccineert Nederland gestaag door, schetst Bonten het zonnige toekomstbeeld. Nederlanders die terugkeren van vakantie en buitenlandse reizigers brengen geen besmettelijkere virusvariant mee. “Onder die voorwaarden kan alles in de zomer open: cafés, voetbalstadions, concertzalen.”

Het klinkt Ben van der Zeijst (76) als muziek in de oren. “Maar het tempo van vaccineren ligt nu wel erg laag,” vindt de emeritus-hoogleraar vaccinontwikkeling (Leiden UMC) en ex-directeur van het Nederlands Vaccin Instituut. “Het moet omhoog. Ik hoor van tachtigers dat ze een oproep hebben gehad, maar ik ben zelf nog niet opgeroepen.”

Als het aan viroloog Jaap Goudsmit (69) ligt, gebeurt dat op korte termijn alsnog. Hij vindt het onnodig ook mensen onder de 60 te vaccineren. “Het heeft eigenlijk geen zin,” zei hij vorige week in een gesprek in De Balie ter gelegenheid van het verschijnen van zijn boek Vrij van corona. “De kans is heel klein dat mensen uit die groep op de ic belanden.”

Door alleen 60-plussers te vaccineren wil Goudsmit het scenario versnellen. “Desnoods met maar één dosis voor gedeeltelijke bescherming, dan wacht je twee weken en vervolgens gaat alles weer open.” Rond april, mei zou dat kunnen.

Critici voorzien dan een toestroom naar de ziekenhuizen van veertigers en vijftigers. Ook groeit de groep die na besmetting lang klachten houdt (langdurige Covid-19), is de vrees. Maar een risicoloze maatschappij bestaat niet, meent Goudsmit.

Hoogleraar crisisbeheersing Ira Helsloot (Radboud Universiteit) omarmt Goudsmits pleidooi. Hij vindt dat veel scherper moet ­worden geselecteerd bij het toelaten van covidpatiënten tot ziekenhuizen. “Het aantal opnames vanwege corona is een stuk lager dan het aantal opnames van mensen met corona. Veel mensen liggen kortstondig in het ziekenhuis omdat ze extra zuurstof nodig hebben. Die kun je ook thuis behandelen.”

Helsloot, die de omgang met de Mexicaanse griep in 2009 evalueerde, wil het liefste een onmiddellijk einde aan de generieke lockdown. In plaats daarvan bepleit hij bescherming van alleen de meest kwetsbaren. De economische en maatschappelijke nevenschade van de huidige lockdown is veel groter dan de schade van het virus zelf, vindt hij.

Epidemioloog Alma Tostmann (Radboudumc) snapt dat de maatregelen een zware wissel trekken op de economie, de maatschappij en het welzijn. Vanuit haar vakgebied waarschuwt ze echter voor te snelle opheffing van de maatregelen. Bescherming van alleen de meest kwetsbaren werkt in de praktijk niet, zegt ze, omdat het virus, wanneer het op grote schaal kan rondrazen, op den duur alle bevolkingsgroepen bereikt. “Vandaag de generieke lockdown beëindigen zou alsnog een enorme ­toename in ziekenhuisopnames en doden betekenen. Dat kun je op een bierviltje uitrekenen.”

2. Met vallen en opstaan

­In dit scenario overheersen virusvarianten die de effectiviteit van de vaccins verminderen. “Dat is de grootste bedreiging naar een snelle uitweg,” zegt vaccinoloog Ben van der Zeijst. “Op dit moment is dat de Zuid-Afrikaanse variant. Alle vaccins werken daar minder goed tegen.”

Dat hoeft geen ramp te zijn, want minder goede werking betekent niet: geen werking. Volgens data van farmaceut Janssen beschermt hun vaccin bij de Zuid-Afrikaanse variant nog 57 procent tegen ziekte. De bescherming tegen ziekenhuisopname en overlijden is volledig. “Dus zodra de groep van 5 à 6 miljoen kwetsbaren is ingeënt, raken Nederlandse ziekenhuizen en ic’s niet meer overspoeld.”

De versoepeling gaat wel trager dan in het eerste scenario. Want je wil wél de zekerheid dat de uitkomsten van de vaccinstudies in de praktijk ook zo uitpakken, aldus Van der Zeijst. De maatregelen afbouwen terwijl mensen met een kwetsbare gezondheid alsnog als covidpatiënt naar het ziekenhuis moeten, dat zal Nederland niet doen.

“Het kan betekenen dat we pas later in de zomer echt versoepelen,” aldus Van der Zeijst. “Dat zou een enorme domper zijn. Iedereen is er klaar mee.”

Vroeger versoepelen betekent altijd een risico, zegt epidemioloog Tostmann. “De kans bestaat dat je de maatregelen nadien weer moet invoeren. Dan modder je voort.”

Sommige virusvarianten zijn niet alleen beter bestand tegen vaccins, ze hebben ook een hoge­re besmettelijkheid. Als het virus veel besmettelijker wordt, moet een hoger percentage van de bevolking immuun zijn om de gewenste groepsimmuniteit te bereiken. Nu gaan de modellen uit van 60 tot 70 procent voor groepsimmuniteit.

Adviesbureau McKinsey waarschuwt bovendien in een recente publicatie dat er een grens zit aan het percentage mensen dat zich wil laten inenten. Een minderheid heeft grote bezwaren tegen vaccins in het algemeen. Het is ingewikkeld hen over te halen.

3. Steeds een stap te laat

Niemand wil het, maar het kan toch. “In dit ­scenario omzeilen verschillende virusvarianten de immuniteit van de vaccins volledig,” zegt OMT-lid Marc Bonten. Hetzelfde geldt voor immuniteit na een doorgemaakte infectie.

 Er blijft dan te weinig immuniteit over in de populatie om maatregelen te versoepelen. Dan loop je met vaccinaties en natuurlijke immuniteit als het ware steeds een stap achter het virus aan.

Geen scenario dat voor de hand ligt, aldus Bonten. Het gebeurt zelden dat een virus de immuniteit van een vaccinatie volledig omzeilt. Vaker neemt de immuniteit dan een tiental percentages af. “Als de immuniteit met 90 procent overeind blijft, loopt het niet zo’n vaart. Zakt het naar 30 procent, dan heb je een groot probleem. Vaccineren heeft dan weinig zin.”

Maar het coronavirus heeft wetenschappers al eerder verrast. Doorgaans worden virussen na verloop van tijd minder besmettelijk en minder virulent, zegt Bonten. “Met de komst van de Britse variant zie je eigenlijk het tegenover­gestelde. Als het coronavirus zich blijft doorontwikkelen in ongunstige richting, beland je in dit slechtste scenario.”

Juist gisteren werd bekend dat onderzoekers aan de Universiteit van Edinburgh weer een nieuwe variant hebben ontdekt, die al in tien landen is gedetecteerd. Onduidelijk is nog of deze variant minder gevoelig is voor de bestaande coronavaccins.

Als dat het geval is, moeten farmaceuten hun vaccins aanpassen, wat nu ook al gebeurt. Dat proces vergt enkele maanden. Waarmee je verdere vertraging oploopt.

Ook de duur van de immuniteit is nog een onbekende. Omdat het virus pas net een jaar bestaat, ontbreekt kennis daarover, zegt epidemioloog Tostmann. “Als blijkt dat de immuniteit niet heel lang aanhoudt, kan dit betekenen dat er elk jaar of elke paar jaar bijvoorbeeld een winterpiek komt. Die zal wel een heel stuk kleiner zijn dan wat we nu hebben gezien.”

Ira Helsloot denkt niet dat er virusvarianten komen die vaccins omzeilen en nog besmettelijker zijn. Berichten daarover beschouwt hij als waarschuwingen van ‘angstige adviseurs, die naar worstcasescenario’s toe redeneren’. “Er zijn bij dit soort virussen altijd besmette­lijker subvarianten. Bij de Mexicaanse griep werd ook gewaarschuwd voor een nieuwe golf met een gemuteerde variant. Die is nooit gekomen.”

7 vragen over vaccins

Volgens het RIVM zijn inmiddels honderdduizenden Nederlanders ingeënt met een coronavaccin. Als alles volgens plan gaat, is heel Nederland vóór 1 oktober gevaccineerd. Welke groep is nu aan de beurt en wie krijgt welk vaccin? Zeven vragen over de coronavaccinaties

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden