Plus Achtergrond

Hoe kon de listeriabacterie zo veel schade aanrichten?

In een nieuw voedselschandaal zijn drie ouderen overleden als gevolg van besmetting met de listeriabacterie. Het besmette vlees kwam van Offerman uit Aalsmeer. Eén vrouw kreeg een miskraam, zeventien anderen werden (ernstig) ziek.

Aan boterhamworst of salami is een besmetting niet te zien. Risicoproducten zijn uit de schappen gehaald. Beeld Shutterstock

1. Hoe is deze bacterie op zo’n grote schaal in vlees terechtgekomen?

Het is misgegaan tijdens het snijden en verpakken van honderden soorten vleeswaren in de fabriek van Offerman in Aalsmeer. Daar is zo goed als zeker een te hoge concentratie van de listeriabacterie in het vlees terechtgekomen.

“Deze bacterie zit overal, dus ook in ons voedsel. Als je niet goed schoonmaakt, kan listeria snel groeien. Ook in een koude omgeving. Je hoeft maar een kiertje in je machines te hebben waar de hogedrukreiniger niet goed bij kan en de bacterie kan zich er nestelen en zich verspreiden,” aldus Eric van der Made van voedselveiligheidsinstituut Wageningen Food Safety Research. De voorverpakte vleeswaren – onder meer kipfilet, salami, achterham en spek – zijn door Offerman geleverd aan honderden supermarkten en groothandels als Aldi, Bidfood, Jumbo, Sligro en Versunie. Ook verkoopt het bedrijf direct aan groothandels en slagerijen. Donderdag is een terugroepactie begonnen om te voorkomen dat meer mensen ziek worden.

2. Wanneer werd duidelijk dat er iets mis was?

De listeriabesmettingen zijn aan het licht gekomen na meldingen van ziektegevallen door GGD’s en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Zij seinden de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) in.

“We kregen 31 juli het signaal van het RIVM dat Offerman mogelijk een bron van de besmettingen was. Vervolgens zijn onze inspecteurs naar Aalsmeer gegaan voor extra controles. Uit deze monsters bleek overigens niet dat Offerman de listerianorm overschreed. Maar goed, we kunnen niet elk plakje vlees controleren,” zegt NVWA-woordvoerder Paula de Jonge.

Offerman kreeg opdracht de productielijn drastisch schoon te maken, om verspreiding via het vlees te voorkomen. Ook uit recente metingen bleken geen te hoge concentraties.

Dat Offerman toch zo goed als zeker de bron is van twintig ernstige listeriabesmettingen (inclusief drie dodelijke slachtoffers en een vrouw die haar baby verloor), werd pas afgelopen woensdag duidelijk. “We zagen een bepaald type listeria bij meerdere patiënten. We hebben vervolgens contact opgenomen met de NVWA om dit te vergelijken met dna-gegevens uit hun voedsel- en bedrijfsbemonstering. We hadden één match: Offerman. Het is pas recent mogelijk deze techniek te gebruiken. Zonder deze dna-vergelijking hadden we de bron niet kunnen achterhalen. De twintig patiënten hebben allemaal vlees gegeten dat afkomstig was van Offerman,” aldus Harald Wychgel van het RIVM. De besmettingen zijn verspreid over twee jaar, wat minimaal de periode is dat Offerman besmet vlees heeft verkocht. De NVWA stelt een onderzoek in naar wat er fout is gegaan.

3. Waarom is niet veel eerder ingegrepen?

De twintig besmettingen zijn pas woensdag gelinkt aan het vleeswarenbedrijf. Eind juli kreeg de NVWA wel al signalen dat Offerman mogelijk een bron van de besmetting was. “We hebben toen ook ingegrepen door het bedrijf tot extra hygiënemaatregelen te dwingen. Ook is de onderneming onder extra toezicht geplaatst. Maar we konden deze zomer nog geen 100 procent uitsluitsel geven dat die Aalsmeerse productiehal de bron was,” aldus de NVWA-woordvoerder. De voedselwaakhond geeft geen antwoord op de vraag of er al eerder listeriabesmettingen bij de vleeswarensnijderij zijn geconstateerd. Ook Offerman wil daar geen reactie op geven.

4. Is de controle op voedsel wel goed genoeg?

Er is geen gestructureerde aanpak van risico’s bij voedsel, daarom worden die niet altijd goed in beeld gebracht of te laat ontdekt, met als gevolg dat mensen onnodig ziek worden. Die harde conclusie trok de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) afgelopen juni naar aanleiding van de ontdekking van fipronil in eieren, in de zomer van 2017. Van het overgrote deel van de voedselinfecties lukt het niet de bron op te sporen. “Dat is een belangrijke tekortkoming in het systeem. Dit zorgt ervoor dat de besmetting niet bij de bron kan worden aangepakt,” aldus de OVV in juni. De nieuwe dna-techniek die door NVWA en RIVM wordt ingezet haalt dit resultaat wel.

Minister Bruno Bruins (Medische Zorg) houdt vol dat de diensten die het Nederlandse voedsel bewaken, goed functioneren. “Er zijn altijd voedselveiligheidsrisico’s, hoe klein ook.’’ Bruins prijst het ‘snelle ingrijpen’ van de NVWA, die de vleeswaren meteen heeft laten terugroepen uit de winkels. “Het bedrijf zal de productiemethoden verbeteren, dat is van groot belang.”

5. Hoe vaak gebeurt dit?­

Jaarlijks registreert het RIVM zeventig à honderd meldingen van zieken door de listeriabacterie. Omdat de incubatietijd één tot negentig dagen is, kan niet altijd worden herleid waar de besmetting vandaan komt.

Er worden vaker etenswaren teruggeroepen uit voorzorg. Eind augustus haalde Albert Heijn bijvoorbeeld bakjes voorverpakte leverworstplakjes terug, omdat de listeriabacterie er was aangetroffen. Eerder die maand werden de tartaar, de Duitse biefstuk en de filet americain van supermarktketen Deen teruggeroepen. Afgelopen april waarschuwde supermarkt Boni klanten voor mogelijk besmette gehaktballen.

Ook uit andere Europese landen komen regelmatig alarmerende berichten. Het zuiden van Spanje beleefde vorige maand een bacteriële epidemie met meer dan 150 zieken en twee doden. Een Duitse vleesproducent moest stoppen nadat twee ouderen overleden na het eten van zijn worst. In Engeland overleden in juni vijf mensen door besmette broodjes en salades, nota bene in ziekenhuizen.

6. Wie zijn de slachtoffers?

Twintig Nederlanders raakten de afgelopen twee jaar besmet met de bacterie via de vleeswaren. Onder hen zijn drie mensen die stierven en een zwangere vrouw. Het RIVM heeft de identiteit van de slachtoffers niet bekendgemaakt. De bacterie kan vooral bij heel jonge kinderen, senioren en mensen met een verzwakt immuunsysteem veel ellende veroorzaken en zelfs tot de dood leiden. Sam van Riel (25) uit Den Bosch raakte vorig jaar besmet met de bacterie en wist het maar net te overleven. “Als ik zes uur later bij de huisartsenpost was gekomen, was ik er nu niet meer geweest. Ik kreeg uit het niets ontzettende hoofdpijn.’’ Op de spoedeisende hulp bleek uit bloedonderzoek dat de jonge vader een hersenvliesontsteking had opgelopen, veroorzaakt door een listeriabesmetting. “Ik had daar nog nooit van gehoord, maar bij het ziekenhuis namen ze het zeer serieus. Ze wisten meteen dat het foute boel was. En dat ze snel moesten handelen om erger te voorkomen.” Van Riel bleef twee weken in het ziekenhuis onder zware medicatie. Hij ondervindt nog dagelijks de gevolgen. “De bacterie is uit mijn lijf, maar ik heb elke dag hoofdpijn. Ik ben vaak erg moe en vergeet dingen.” Wel let hij extra op als hij vlees en groenten in verpakking aanschaft in de supermarkt.

7. Is het bedrijf strafbaar?

Het Openbaar Ministerie kijkt over de schouder van de NVWA mee. “Het is te vroeg om daar iets over te zeggen. We bekijken of er strafbare feiten zijn gepleegd die een onderzoek rechtvaardigen,” zegt woordvoerder Valentine Hoen.

Dat Offerman al een waarschuwing van de NVWA had gekregen, maakt de zaak er volgens letselschadeadvocaten niet sterker op voor het bedrijf. “De mate van verwijtbaarheid speelt een rol. Als de producent de besmette vleeswaren willens en wetens op de markt heeft gebracht en er mensen zijn overleden, kan ik me voorstellen dat justitie goed naar de zaak kijkt,” stelt advocaat Yme Drost.

Gedupeerden hebben hoe dan ook een sterke zaak, meent hij. “Alleen al het feit dat er een besmetting is geweest, leidt tot aansprakelijkheid van de producent.” Slachtoffers moeten wel een belangrijke hobbel nemen: ze moeten het oorzakelijke verband aantonen tussen hun ziekte en het eten van de vleeswaren.

Offerman wil momenteel niet ingaan op de te verwachten financiële schade. Het Belgische moederbedrijf Ter Beke wenst eveneens geen inschatting te geven. De aandacht van Offerman ligt volledig bij het terughalen van met listeriabacterie besmette producten, meldt een woordvoerster. Ook spant het bedrijf zich in om ‘nieuwe productiestromen te creëren om de markt weer zo snel mogelijk te voorzien van vleeswaren’. Bekeken wordt of de weggevallen productie elders kan worden opgevangen.

8. Kan ik nog ziek worden?

Ja. De incubatietijd bij besmetting bedraagt maximaal negentig dagen. Het RIVM geeft daarom het dringende advies aan consumenten om de koelkast goed te inspecteren en verdachte vleeswaren weg te gooien of terug te brengen naar de winkel. Alle betrokkenen geven aan dat de producten die nu in de winkels liggen, veilig zijn en niet op de zwarte lijst van Offerman staan. Gezonde mensen krijgen meestal geen of hooguit milde klachten, vaak buikgriep, van de listeriabacterie. Bij twijfel of vragen: raadpleeg de huisarts.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden