PlusUitleg

Hoe komen we uit deze tweede lockdown? Dit zijn de uitdagingen

Beeld Rein Janssen

De tweede lockdown had voorkomen kunnen worden. Maar eenmaal erin is de grote vraag: hoe komen we eruit? Dit zijn de uitdagingen.

1. Wordt het virus krachtiger?

Niet alleen Nederland is terug in lockdown, al zijn de scholen ditmaal open, dat geldt voor bijna heel Europa. Pakken al die overheden en inwoners het coronavirus verkeerd aan?

Dat kan haast niet de enige reden zijn, denkt arts-epidemioloog Patricia Bruijning (UMC Utrecht), die de verspreiding en bestrijding van infectieziekten bestudeert. Misschien is het virus wel besmettelijker geworden. Wie van een ‘strijd tegen het coronavirus’ wil spreken, kan stellen dat de tegenstander wellicht sterker is geworden.

Dat zit zo. Een studie in het wetenschappelijke vakblad Cell toont aan dat het virus dat Europa overspoelde een genetische variant is van het virus dat China lam legde. “In dierproeven is vervolgens aangetoond dat die mutatie besmettelijker is,” zegt Bruijning. Met de kanttekening dat dierproeven niet één-op-één te vertalen zijn naar mensen. En dat het om een studie in voorpublicatie gaat.

Als het Europese virus niet besmettelijker is dan het Chinese, bewijzen landen als China, Zuid-Korea en Nieuw-Zeeland dat de pandemie valt te bedwingen. “De tweede golf was dus afwendbaar,” aldus arts-microbioloog Marc Bonten (UMC Utrecht), die als lid van het Outbreak Management Team (OMT) het kabinet adviseert. “Als je iedereen in huis opsluit, zoals in China, kun je veel voorkomen. Op een eiland als Nieuw-Zeeland kan het ook. Maar in een open samenleving als de Nederlandse is dat heel moeilijk.”

2. Zachte heelmeesters

Zijn we er weer ingetuind, zegt arts-epidemioloog Bruijning over de tweede golf. In januari en februari leek de Chinese lockdown een ver-van-ons-bedshow, en afgelopen zomer leek het coronavirus volledig onder controle. “Je moet altijd hardere maatregelen nemen dan je op dat moment denkt te moeten nemen,” concludeert Bruijning. Concreet: als Nederland in september de maatregelen van oktober had ingevoerd, zaten we nu niet in een lockdown.

Ook rekenen op steun vanuit de bevolking is riskant. “Wijzen en vertrouwen op de eigen verantwoordelijkheid van burgers, zoals premier Rutte afgelopen zomer deed, dat werkt kennelijk niet voldoende,” zegt viroloog en OMT-lid Menno de Jong (Amsterdam UMC).

Afgelopen week merkte hij ook in zijn eigen omgeving dat Nederlanders de teugels laten vieren. Hoewel thuiswerken de norm is, is het druk op de weg en is de personeelsparkeerplaats bij het AMC is veel voller dan in maart, aldus De Jong, die voor zijn werk is aangewezen op het AMC-laboratorium. “Ik moet al maanden weer bijna in Abcoude parkeren. In het voorjaar stond ik voor de ingang.”

De versoepeling van de maatregelen na de eerste lockdown ging te snel, zegt premier Rutte nu. Klinisch-epidemioloog Frits Rosendaal (LUMC), die in aanloop naar de eerste lockdown al strengere maatregelen bepleitte, nuanceert dat: “Als we de 1,5 meter afstand consequent hadden volgehouden, was de tweede lockdown niet nodig geweest. Maar ik had niet bedacht dat veel mensen zouden gaan feestvieren.”

Het ontspoorde coronagedrag is mede te wijten aan de overheid, stelt Quirine ten Bosch (Wageningen Universiteit), die wiskundige modellen maakt voor de verspreiding van infectieziekten. “Er is niet goed gecommuniceerd dat de dreiging nog bestond. De boodschap afgelopen zomer was: het is gefikst.” Vanwege de exponentiële groei van het virus was Nederland weer snel terug bij af.

3. Weerstand van de bevolking

Kunnen en willen mensen het nog volhouden? Zonder gunstige geografie (Nieuw-Zeeland) of politieke dictatuur (China) lijkt de tweede lockdown in Europa een wetmatigheid.

Wat meespeelt: de virusbestrijding is niet meer alleen van medische aard. Het gaat vooral om naleving van gedragsregels. “Ook economische, psychologische en sociologische factoren spelen een toenemende rol,” zegt OMT-lid De Jong. Na het breken van de eerste golf kwam er meer weerstand tegen de OMT-adviezen.

Het hardste tegengeluid komt van deskundigen van het Red Team. Al in juli waarschuwden zij dat alleen hardere maatregelen een tweede lockdown konden voorkomen. Red Team-lid Bert Slagter trekt geen lange neus, maar hoopt dat het kabinet nu wel de juiste lessen trekt.

“Het staat of valt met een heldere strategie,” zegt Slagter. Kort samengevat luidt die: hou het virus heel klein, dan zijn de vrijheden het grootst. Indammen, heet dat. Indammen betekent dat strenge maatregelen volgen als de besmettingen ietsje oplopen en de ziekenhuizen de situatie nog volledig onder controle hebben. Pikt Nederland dat wel? “Indammen vergt goede communicatie en sterk leiderschap,” aldus Slagter. “Het biedt een helder perspectief voor de bevolking. En zonder effectief vaccin is het de enige strategie die werkt.”

4. Eenzame kerst?

Het duurde twee tot drie maanden voordat de eerste lockdown fors werd versoepeld. De duur van de huidige lockdown is onbekend, dat maakt de situatie voor veel mensen moeilijk. De nieuwste aanscherping van de maatregelen geldt in ieder geval tot 18 november. De horeca is zeker tot half december dicht. Het negatieve reisadvies duurt tot ten minste half januari, schreef minister Hugo de Jonge deze week aan de Kamer.

Bondskanselier Angela Merkel verkoopt de tweede lockdown met het argument dat vervolgens een fijne kerst lonkt. “Zij biedt tenminste perspectief. Hier ontbreekt dat, ook omdat er te weinig zicht is op het virus,” zegt Slagter. “Ons kabinet weet het gewoon niet.” Rutte ging in zijn laatste persconferentie niet verder dan de suggestie dat met kerst versoepeling mogelijk is.

Het OMT voorspelt dat de ic-bezetting pas kort voor kerst op behapbaar niveau is. Gaat Nederland dan weer mondjesmaat open, dan is het ­risico dat de artsen en verplegers geen tijd krijgen om bij te komen. “Je moet de maatregelen volhouden tot de ziekenhuiszorg helemaal tot rust is gekomen,” zegt Bonten (OMT). “Anders trekken ze het niet meer.”

Ook de invloed van de winter maakt een snelle ontsnapping uit de lockdown niet realistisch, denkt Bruijning (UMC Utrecht). “Luchtweg­virussen bloeien in dat jaargetijde altijd op. We zullen de hele winter met corona en de maatregelen moeten dealen.” Zo kan de horeca pas volgend jaar weer open, denkt Rosendaal (LUMC).

Toch gooit OMT-lid Bonten de deur niet helemaal in het slot voor een kerstdiner in een restaurant, al zullen het ongewone feestdagen blijven. “Je kunt versoepelen in combinatie met strengere handhaving van de geldende regels, zoals afstand houden.”

5. Volhouden tot een vaccin

“Zonder goede exitstrategie begint de derde golf onmiddellijk na de tweede,” waarschuwt Slagter (Red Team). De routekaart die het kabinet vorige maand presenteerde, is iets anders dan een exitstrategie, legt Slagter uit. Die kaart zegt welke maatregelen het kabinet kan nemen bij virusgroei, niet hoe de restricties bij virusdaling verdwijnen. Op korte termijn adviseert het OMT over ‘gedoseerd’ terugdraaien van de ingrepen.

Na de lange lockdown van maart was het doel bij de versoepelingen om de zorg niet te overbelasten. Net als het Red Team vindt infectieziektenmodelleur Ten Bosch die focus te beperkt. “Je hoeft echt niet te wachten tot de zieken­huizen in de problemen komen voordat je iets gaat doen, want dan ben je waarschijnlijk te laat.”

Minister De Jonge lijkt zich die raad aan te trekken. Deze week zei hij te streven naar maximaal 7 nieuwe besmettingen per 100.000 inwoners per dag, tegen meer dan 40 nu. Als het streefgetal wordt gehaald, moet het mogelijk zijn nieuwe besmettingshaarden op te sporen en onschadelijk te maken met het bron- en contactonderzoek (bco) door de GGD’s. Door het grote aantal nieuwe besmettingen liep het bco in aanloop naar de tweede golf vast.

Bij het voorkomen van de derde golf helpen ook sneltesten en XL-teststraten. Net als een vaccin. OMT-lid De Jong: “Virusbestrijding is als een marathon, en niet een serie sprintjes. Met een vaccin kunnen we hopelijk met z’n allen iets langzamer rennen. Totdat we er klaar mee zijn en kunnen uitlopen.”

Maar wanneer is er een vaccin? En hoe effectief is het? Dat is bepalend voor de maatregelen die het kabinet moet nemen om de derde golf te voorkomen. Extra complicatie zijn de Kamerverkiezingen van half maart. Kiezers verleiden met vrijheidsbeperkingen, dat is geen logische combinatie. Al bewijst de herverkiezing van premier Jacinda Ardern in Nieuw-Zeeland dat een politiek leider goede sier kan maken met een harde virusaanpak. Maar beloont het ­Nederlandse electoraat na ten minste twee lockdowns lijsttrekkers die het de gang naar restaurants, cafés en voetbalclubs ontzeggen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden