Plus Achtergrond

Hoe het Pietendebat gewelddadig werd

Verschillende soorten Pieten Beeld Sjoukje Bierma

Nog ruim voor de intocht zijn voorstanders van Zwarte Piet overgegaan tot geweld. Hoe heeft het zover kunnen komen? En weet het verbond tussen hooligans en extreemrechts de gemoederen verder te verhitten? 

Het had trekken van een aanslag, waarbij het doel van de daders is om een zo groot mogelijke groep te intimideren. Het belagen van de vergaderruimte van Kick Out Zwarte Piet (KOZP) vorige week in Den Haag was heel ingrijpend, zegt Sarah de Lange, bijzonder hoogleraar politicologie en onderzoeker van extremisme en populisme. “Vanwege de schaal, het feit dat het een besloten vergadering betrof en de hoeveelheid geweld. Het lijkt erop dat een radicalisering optreedt, waarbij meer mensen bereid zijn tot geweld of extremere uitspraken.”

Niet voor niets krijgt de ‘polarisatie rondom Zwarte Piet’ al enkele jaren een plekje in het regu­lier verschijnende ‘dreigingsbeeld’ van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

De vraag is of in Den Haag het dieptepunt is bereikt, of dat het nog erger wordt. De Lange noemt de intocht van Sinterklaas vandaag ‘een heel precaire situatie’. “Het verloop van de officiële intocht en die in een paar andere plaatsen zal heel bepalend zijn voor de vraag hoe we hier als samenleving uitkomen.”

Wind in de rug

De ogen zijn vooral gericht op de plaatsen waar KOZP van zich wil laten horen: Alkmaar, Heerhugowaard, Leeuwarden, Eindhoven, Groningen, Den Haag, Den Bosch, Dordrecht, Nijmegen en Willemstad op Curaçao. Dat gebeurt op een moment dat de pro-Zwarte Pietenbeweging de wind in de rug voelt. De Lange: “Allerlei verschillende groepen komen samen: mensen die niet politiek actief zijn, extreemrechts en hooligans.”

Groepen uit die hoek timmeren al jaren aan de weg als het gaat om het sinterklaasfeest, zegt ook Jaap van Beek van onderzoekscollectief Kafka. “De pro-Zwarte Pietenbeweging is voor een voornaam deel geïnitieerd door Pegida en Voorpost. Nu zie je een verbreding.”

Ook Nikki Sterkenburg, journalist en onderzoeker van extreemrechts, wijst erop dat radicaal- of extreemrechts al in 2014 van de partij was bij de landelijke intocht in Gouda. “Dat was de eerste confrontatie met Kick Out Zwarte Piet. Sindsdien zijn ze elk jaar bij de landelijke intocht geweest. Met uitzondering van die in Dokkum in 2017, omdat de blokkeerfriezen toen te kennen hadden gegeven dat ze niet op hulp van radicaal- en extreemrechts zaten te wachten.”

Onthoofde pop

In weerwil van de rol in de pro-Zwarte Pieten­beweging stelt extreemrechts op zichzelf nog altijd weinig voor in Nederland. De Lange: “De opkomst bij bijeenkomsten is nog steeds heel laag. In dat opzicht lijkt extreemrechts niet te profiteren van de ophef rond Zwarte Piet.”

Rond Amsterdam is slechts een handjevol rechtsradicalen actief. “Je hebt Hugo Kuijper, die zich heeft afgesplitst van Pegida en met iets van vijf medewerkers soms veel aandacht weet te trekken.”

Kuijper legde begin 2018 een onthoofde pop voor een moskee in Amsterdam-Noord, met de tekst: ‘De islam is onlosmakelijk verbonden met brute onthoofdingen. De islamisering moet stoppen.’ Een jaar eerder had hij verkleed als Zwarte Piet met een aantal anderen aangebeld bij Sylvana Simons.

Rekruteren

Sterkenburg ziet dat groepen als Pegida meer inzetten op specifieke onderwerpen: de islam, immigratie, Zwarte Piet. “Deels omdat dat thema’s zijn waarin ze geloven en deels omdat ze hopen zo mensen te rekruteren. Dat zag je in 2015 bij de vluchtelingencrisis. Maar de aanwas van toen is alweer verdwenen. Nadat de Turkije­deal tot stand was gekomen en de vluchtelingenstroom sterk was verminderd, nam de aanwas meteen weer af.”

Sterkenburg verwacht niet dat er nu een centraal geleide organisatie ontstaat van voorstanders van Zwarte Piet. “De meeste mensen zijn vooral actief in hun woonplaats. Ik zie geen kara­vaan door het land trekken. Ik houd het wel voor mogelijk dat ze zich verenigen onder een landelijke noemer, met dezelfde naam.”

Daarin zal geen leidende rol zijn weggelegd voor extreemrechts, verwacht ze. “Ze vervullen vooral een rol als aanjager. Dat lukt steeds beter, omdat mensen er geen moeite meer mee hebben om te worden geassocieerd met extreemrechts. Dat is een groot verschil met pakweg twintig jaar geleden. Het taboe is ervan af.”

Jaap van Beek van Kafka: “Het is een beetje een olievlek die zich verspreidt, net als bij de protestbeweging tegen asielzoekers in 2015.”

Hooligans

Er zijn indicaties dat ADO-fans betrokken waren bij de aanval in Den Haag. In die kringen verkeren ook enkele beruchte extreemrechtse figuren. Het zou niet voor het eerst zijn dat hooligans en extreemrechts de handen ineenslaan.

Sterkenburg: “Als er iets te rellen valt, zie je samen­werking ontstaan. In de zomer van 2014 waren ADO-fans bij een demonstratie van Pro Patria in de Haagse Schilderswijk, in 2015 waren leden van de harde kern van FC Utrecht bij een Pegidabetoging en in 2016 waren er hooligans bij de intocht in Maassluis. De samenwerking was er al, maar wordt nu meer bestendigd.”

Sarah de Lange noemt de rol van de hooligans heel zorgwekkend. “Zij kunnen veel grotere groepen mobiliseren dan extreemrechts. En bij hooligans heb je grotere kans op gewelds­incidenten. Aan de andere kant roept zo’n actie als in Den Haag ook een heel sterke tegenreactie op, waarbij mensen zeggen: tot hier en niet verder. In die zin kan het een positief effect hebben.”

Waarom de ruiten aan diggelen vlogen

Het verzet tegen de aanpassing van Zwarte Piet voltrekt zich langs voorspelbare lijnen. Maar dit is niet het gelijk dat hij wilde halen, zegt de schrijver van het boek Waarom ­mensen radicaliseren.

Het was door kenners voorzien, gewelddadigheden zoals die van vorige week vrijdagavond. Terwijl leden van actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP) in een oud schoolgebouw vergaderden, probeerden tientallen mensen de bijeenkomst te verstoren. Er was vuurwerk, ruiten van het pand werden ingegooid en auto’s vernield.

In wetenschapperstaal: dit was fase drie van radicalisering. Kees van den Bos, hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit Utrecht en schrijver van het boek Waarom mensen radicaliseren, schreef samen met onderzoeker Liesbeth Hulst in juni al een artikel waarin ze lokale bestuurders waarschuwen voor geweld­dadig­heden rond de intocht van Sinter­klaas.

Radicalisering over dit soort kwesties, stellen zij, voltrekt zich in drie fases. In de eerste fase gaat het vooral over sluimerende onvrede. We leven, stelt Hulst, in een gepolariseerde samenleving. Hoger en lager opgeleiden leven steeds meer in gescheiden werelden, met een eigen manier van denken, eigen media en eigen gevoel voor humor. Bij ‘dit leuke kinderfeest’ komen alle bubbels samen, en worden ook de grote tegenstellingen zichtbaar.”

Blokkeerfriezen

De voorstanders van Zwarte Piet voelen zich niet gehoord. Tot 2017 keken zij vooral naar of de overheid zou ingrijpen toen het debat over Zwarte Piet aan het kantelen raakte. Maar de overheid liet het op zijn beloop.

Van den Bos: “De blokkeerfriezen in 2017 voelden zich niet gehoord toen de gemeente Dokkum aangaf dat ze geen extra beveiliging zou regelen, terwijl KOZP had aangekondigd te demonstreren. Daarop nam de informele leider, Jenny Douwes, het heft in handen en plaatste een bericht op Facebook. De rest is geschiedenis.”

Als begrip en ingrijpen van autoriteiten uitblijven, begint de tweede fase van radicalisering: de protest­fase. Dat was het blokkeren van de snelweg. Die blokkade legde weliswaar de A7 stil, maar was op zich geweldloos.

Van den Bos: “Rechtsradicalen richten zich op hun tegenstander. Dat begint met jennen en verbaal pest­gedrag. Vaak zonder geweld, of in elk geval zonder gepland geweld. Dat zagen we niet alleen bij die blokkade van de snelweg, maar ook een jaar later bij de voetbalhooligans in Brabant die racistisch tekeergingen tegen anti-Zwarte Pietdemonstranten tijdens de intocht.”

En nog werd, in de ogen van de pro-Zwarte Pietbeweging, niet naar ze geluisterd.

Gescheiden demonstreren

Als groepen ervan overtuigd zijn dat de overheid hun tegenstander is, volgt, aldus Van den Bos en Hulst, fase drie: opzettelijk geweld. En dus vlogen de ruiten in Den Haag aan diggelen.

Met hun voorspelling van juni 2019 hebben Van den Bos en Hulst dus gelijk gekregen. “Ik ben niet blij dat onze verwachtingen zijn uitgekomen,” zegt hij. “Ik hoop vooral dat er lessen worden getrokken uit wat er in Den Haag is gebeurd.”

Zo zouden overheden ervoor moeten zorgen dat alle groepen zich gehoord voelen. Zoals bijvoorbeeld vorig jaar in Zaandam, toen bij de intocht de kinderen werden gescheiden van de actievoerders. Zowel KOZP als de anti-Zwarte Pietactivisten konden langs de route demonstreren, maar los van elkaar.

Nu de laatste fase, die van het opzettelijke geweld, is bereikt, rijst de vraag: what’s next?

“De vierde, dat zou de deradicaliseringsfase moeten zijn,” zegt Van den Bos hoopvol. “Dat is enorm lastig. De mensen staan lijnrecht tegenover elkaar.”

Ooit wordt die vierde fase bereikt, de vraag is of het dit weekend bij de intocht al gebeurt. “Ik hoop dat mensen denken: ho, stop even. Dit levert niets op, laten we naar elkaars standpunt luisteren.”

Raounak Khaddari

Welke kleur heeft Piet in de regiogemeenten?

Sinds 2016 neemt Sinterklaas bij de intocht van Amsterdam nog enkel Roetveegpieten mee. Dit jaar zijn er voor het eerst ook bij de landelijke intocht geen Zwarte Pieten meer, maar lang niet overal is Zwarte Piet al verleden tijd. In Amstelveen gaat het gefaseerd: waar vorig jaar nog 50 procent van de sinthulpen zwart was, is dat dit jaar nog 25. “Volgend jaar gaan we volledig over op Roetveegpiet,” laat de woordvoerder van de burgemeester weten.

In Weesp liepen de gemoederen zo hoog op de dat de voorzitter van Stichting Sinterklaasintocht Weesp opstapte. “Wij willen geen roetveeg,” zei de inmiddels oud-voorzitter, André Groenendaal, in oktober.

De gemeenteraad diende een motie in om het gesprek aan te gaan. De uitkomst: volgend jaar zijn er alleen Roetveegpieten bij, aldus de woordvoerder van de burgemeester. Dit jaar zijn er nog ‘gewoon Zwarte Pieten’.

Ook bij de intocht in Landsmeer zijn er Zwarte Pieten, al zijn de betrokkenen verdeeld. Het sinterklaascomité koos voor Zwarte Pieten, terwijl de zes basis­scho­len in de gemeente allerlei verschillende Pieten kozen. Jacobien van Boeijen, fractievoorzitter van GroenLinks, wil dat er ook bij de intocht rekening wordt gehouden met mensen die zich gekwetst voelen. “Maar het moet wel uit de Landsmeerse samenleving zelf komen. Als het geluid van de schoolbesturen doorsijpelt, kunnen we erop inspelen.”

Haarlemmermeer neemt geen stelling in. Een directeur die buurthuizen beheert en Zwarte Piet verbood in de panden, werd teruggefloten. “Dat betekent niet dat we pro-Zwarte Piet zijn, maar ook niet tegen.” Of in de kernen in Haarlemmermeer Zwarte of Roetveegpieten meelopen, wil de woordvoerder niet zeggen. “Dat blijkt tijdens de intochten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden