Protesterende boer bij het Binnenhof in Den Haag.

PlusReconstructie

Hoe het boerenverbond in elkaar stortte door ruzies, jaloezie en frustraties

Protesterende boer bij het Binnenhof in Den Haag. Beeld ANP

Al dagen voeren boeren kriskras door het hele land wilde acties. Achter de schermen is de eensgezindheid echter ver te zoeken. Het Landbouw Collectief, een samenwerking tussen dertien boerenorganisaties, is gesneuveld door eigenbelang, botsende ego’s, wantrouwen en ruzies over geld. Een reconstructie.

Donderdag 2 juli 2020. ‘Vanavond optoeren voor het te laat is! Wilde acties in heel het land.’ De voorzitter van Farmers Defence Force, Mark van den Oever, roept zijn leden op Facebook op opnieuw in actie te komen. Tegen een nieuwe stikstofmaatregel van de minister van Landbouw.

Ongeveer tegelijkertijd post ook Bart Kemp van Agractie een bericht online. ‘We vragen jullie vanavond niet in actie te komen. Niet de actie maar het resultaat telt.’ De verdeeldheid tussen de boerenactiegroepen kan bijna niet duidelijker in beeld gebracht worden. Waar de boeren tot voor kort eensgezind optrekken is het nu weer ieder voor zich. Het Landbouw Collectief, het samenwerkingsverband, van dertien boerenorganisaties, is uit elkaar gespat.

Het begin: een bomvol Malieveld

Hoe anders was het in de herfst van 2019. Op 1 oktober staat het Malieveld in Den Haag bomvol met tractoren en boze boeren en staat het verkeer op snelwegen in heel het land vast. Bart Kemp en Mark van den Oever staan gebroederlijk naast elkaar op de foto. Het zijn nieuwe partijen die de boerenstrijd nieuw leven in hebben geblazen.

Bart Kemp mag zich de geestelijk vader noemen van de grootste boerenactie ooit. De schapenhouder uit Ede, in kleine kring al bekend vanwege zijn verzet tegen de opmars van de wolf, plaatst in september een bericht online. Hij is het zat dat de boeren steeds verder in de knel komen. 

Hij krijgt hulp van een andere nieuwkomer, Farmers Defence Force (FDF). De oprichter daarvan, Mark van den Oever uit Sint Hubert, heeft na een stalbezetting door dierenactivisten in Brabant boeren opgeroepen elkaar te helpen: als de overheid ons niet beschermt, moeten we het zelf doen, is het motto. Dus zet hij een netwerk van appgroepen op om boeren snel te kunnen mobiliseren. Datzelfde netwerk gebruikt Van den Oever om boeren naar Den Haag te krijgen.

Op 1 oktober 2019 protesteren duizenden boeren op het Malieveld in Den Haag tegen het stikstofbeleid. Beeld Emiel Muijderman

Vonk in het kruidvat

Vooral jonge boeren blijken vol woede te zitten. Al jaren zit de Nederlandse landbouw in het verdomhoekje, vinden zij. Een interview van D66-Kamerlid Tjeerd de Groot waarin hij pleit voor halvering van de veestapel, is de vonk in het kruitvat. De boeren zijn het zat. Het moet anders in Nederland.

In aanloop naar 1 oktober sluit de ene na de andere organisatie zich aan bij de actie. Sommige schoorvoetend zoals de traditionele grootmacht LTO, andere met groeiend enthousiasme over het nieuwe elan van deze boerenrevolte. Dertien bekende organisaties zijn aanwezig op het Malieveld.

En wat blijkt? Ondanks alle overlast en radicale, vaak keiharde teksten uit met name de hoek van FDF, vindt Nederland de actie prachtig. Het overgrote deel van het publiek steunt de boeren. Leden van de Tweede Kamer komen opdraven op het Malieveld om de boeren voorzichtig naar de mond te praten.

Mark van den Oever
Mark van den Oever, boomkweker annex varkensboer annex fruitteler in Sint Hubert, is de krijger onder de boerenbestuurders. Radicaler dan hem vind je ze niet. Hij schoffeert, dreigt en is voor het oog van de buitenwereld volledig compromisloos. Vanwege dit gedrag willen veel anderen van Van den Oever en zijn Farmers Defence Force af. Daar staat tegenover dat Van den Oever waarschijnlijk de enige is die honderden trekkers de weg op kan dirigeren om bestuurders en organisaties onder druk te zetten. Hij is vooral populair onder jonge boerenzonen, die hij geheel in stijl ‘strijders’ noemt.

Echt op de kaart

Ineens staan de problemen van de boeren echt op de politieke kaart. Als er druk is, blijkt veel mogelijk. Provinciebesturen trekken stikstofmaatregelen schielijk in als er tractoren voor de deur van het provinciehuis staan. Eendracht maakt macht, zo blijkt. En onder dat gesternte spreken de boeren op 5 november in Nijkerk plechtig af voortaan samen op te trekken in het belang van alle boeren. Het Landbouw Collectief is geboren.

Aalt Dijkhuizen, voormalig hoogste baas van de Universiteit van Wageningen, wordt gepresenteerd als voorzitter. De vorming van het collectief is een huzarenstukje, want er zijn niet voor niets dertien landbouworganisaties. Zoals de POV, de belangenclub van de varkensboeren die eigenlijk alleen maar bestaat omdat de varkensboeren zich onvoldoende vertegenwoordigd voelen door de veel bredere LTO.

De verenigde boeren voelen zij zich voor het eerst in jaren weer sterk. Logisch. Onder druk van boze boeren bezwijkt het provinciebestuur van Brabant en Aalt Dijkhuizen mag met een delegatie van het collectief komen onderhandelen met Landbouwminister Carola Schouten. Zelfs LTO moet erkennen dat dit nooit was gelukt als ieder voor zich was blijven opereren.

Mark van den Oever spreekt tijdens de inspraakronde voorafgaand aan een Statendebat in Den Bosch over de landbouw. Beeld ANP

Het einde van het begin: irritatie

Tot zover het succesverhaal. Maar achter de façade van de eensgezindheid speelt zich vanaf het begin ook een andere werkelijkheid af. Het is een werkelijkheid van ongemak, van ergernis, jaloezie en frustratie. De boeren trekken wel samen op, maar dat is helemaal niet van harte. Zo blijkt het al direct niet te boteren tussen Kemp en Van den Oever. De eerste kiest voor een gematigde koers, Van den Oever kent maar één stand: de actiestand.

Ook persoonlijk liggen ze elkaar niet. “Kemp wilde alleen maar orders uitdelen. Zelf deed hij niks,” zegt Van den Oever daarover. Kemp houdt in zijn oordeel over Van den Oever de kaarten voor de borst, maar hij laat doorschemeren dat hij niet bepaald een fan is van de FDF-voorman. “Ondermijnend,” noemt hij Van den Oever.

Bikkelhard

Het optreden van de voorman van FDF is ook bij andere partijen een pijnpunt. Van den Oever is bikkelhard in zijn teksten en gaat soms flink over de schreef. Zo vergelijkt hij het lot van de boeren met dat van de Joden tijdens de Holocaust. Nederland spreekt er massaal schande van. “Ik zet de dingen misschien zwaar aan,” zegt Van den Oever daar nu zelf over. “Maar ze luisteren wel. Niemand luistert naar LTO. Als wij er niet keihard in waren gegaan, was het beleid in Brabant nooit omgegaan.”

Vooral voor de LTO is de samenwerking ongemakkelijk. Voor de traditionele belangenvertegenwoordiger met goede banden met de politiek, de melkbedrijven en de banken, is het lastig genoegen te moeten nemen met een plek in de schaduw. Daar komt nog bij dat Mark van den Oever niets moet hebben van LTO-voorzitter Mark Calon en te pas en te onpas diens aftreden eist.

Linda Janssen
Deze 40-jarige inwoonster van Erlecom is als fulltimevoorzitter van de POV het boegbeeld van de Nederlandse Varkenshouderij. Ze zet zich met ziel en zaligheid in om zaken goed te regelen voor de vierduizend Nederlandse varkenshouders. Ze is bepaald niet zonder succes. Zo ligt er een relatief aantrekkelijke uitkoopsom voor varkenshouders en lijken de varkensboeren ook minder last tem krijgen van de stikstofcrisis. Die rekening ligt vooral bij de melkveehouders.

Het begin van het einde: de brief

5 februari 2020. Veehouder Jeroen van Maanen is onderweg naar Den Haag. Als bestuurslid van FDF mag hij samen met Aalt Dijkhuizen aanschuiven bij minister Schouten en premier Mark Rutte. Maar de veelbelovende dag krijgt een bizarre wending. Aangeschoven aan tafel in het Catshuis ontsteekt Mark Rutte in woede. Hij briest tegen Aalt Dijkhuizen dat die heel snel afstand moet nemen van die radicale boeren en dat FDF niet meer welkom is aan tafel.

Rutte is zo boos vanwege een brief van Farmers Defence Force die eerder die dag online is gekomen. In deze brief eist FDF dat partijen zoals de melkbedrijven en de banken geen gesprekken meer voeren met de minister. Alleen de boeren zelf mogen praten over de toekomst van de sector. Andere partijen moeten niet proberen achter de rug om de sector als een judas te verraden. De brief is ondertekend door het bestuur van FDF.

Van Maanen, die zelf in het bestuur zit van FDF, weet niks van de brief. Dijkhuizen al helemaal niet. Om Rutte te kalmeren, maken beide onderhandelaars nederig excuses.

Vanaf dit moment willen de andere verenigingen van FDF af. Mark van den Oever is de gebeten hond “Zo’n nieuwe club heeft geen bestuurlijke ervaring. Soms moet je je mond even dicht kunnen houden,” zegt een van de bestuurders daarover. “Die Van den Oever is knettergek,” zegt een ander.

Van den Oever haalt nu, maanden later, nog zijn schouders op. “Ik heb die brief niet geschreven. Sterker nog, ik had hem niet eens gezien,” stelt hij. “Het was een gunst. Andere organisaties hadden gehoord dat er gesprekken plaatsvonden en vroegen ons die te saboteren met een keihard bericht. Dat moest snel. Een ander bestuurslid schreef de brief en plaatste hem online. Maar dat was dus op verzoek van andere organisaties. Het doel is trouwens wel bereikt. De gesprekken met die bedrijven gingen niet door.”

Bart Kemp
Boerenleider tegen wil en dank. Schaapsherder Bart Kemp uit Ede, is uit het niets omhooggeschoten in de boerenpikorde. “Als je iemand kan vinden voor deze rol, dan houd ik me aanbevolen,” zo verzuchtte hij al eens. Maar hij geniet ook van de belangstelling die zijn rol oplevert. Kemp heeft het voordeel dat hij nieuw is, dus zonder besmet verleden, en dat hij niet zo radicaal is als Van den Oever. Hij is bereid tot acties, maar beseft vooral dat je ook moet blijven praten. Grote bedrijven, zoals veevoederbedrijf ForFarmers, doen liever zaken met de leider van Agractie.

Het einde: een verlaten camping 

Het is 13 mei 2020. Een lege camping in Putten, verstopt in de bossen van de Veluwe. In de vergaderruimte van het hoofdgebouw, een oude hoeve, kijken dertien bestuurders van het Landbouw Collectief elkaar eens goed in de ogen. Op 1,5 meter afstand van elkaar, vanwege de coronacrisis. Bijna alle hoofdrolspelers zijn aanwezig, zoals Bart Kemp en Mark van den Oever.

Sieta van Keimpema is er ook. Deze stoere Friese boerin is de voorzitter van melkveehoudersvereniging DBB, maar vervult een dubbelrol omdat ze ook in het bestuur van Farmers Defence Force zit. Voorzitter en initiatiefnemer van de bijeenkomst is Andre Arfman uit Vorden (gemeente Bronckhorst), voorzitter van jongerenorganisatie NAJK. De voorzitter van LTO, Marc Calon ontbreekt, omdat hij net deze dag is opgestapt. Hij wordt in Putten vervangen door LTO-bestuurslid Léon Faassen.

Eigen weg bepalen

LTO is een paar dagen eerder uit het Landbouw Collectief gestapt. Het stikstofdossier is wel klaar, vindt de boerenvakbond en dus wil de LTO weer zijn eigen weg kunnen bepalen. De LTO wil weer voor zichzelf kunnen spreken. Zelf onderhandelen. Ook al wijzen peilingen erop dat het gros van de boeren voorstander is van de samenwerking.

Critici van LTO denken dat de boerenvakbond vreest geld mis te lopen als ze door blijven gaan met het verbond. LTO praat namelijk niet alleen met het rijk, de bond krijgt ook veel subsidies van het rijk. En die staan misschien wel op de tocht. Het collectief dreigt te bezwijken.

“Er ontstond te veel gedoe in het Landbouw Collectief,” vertelt Linda Jansen van de POV erover. De bestuurders krijgen grijze haren van Mark van den Oever. “Het Landbouw Collectief? Dat waren dertien kikkers in een kruiwagen, met één heel bijzondere kikker: Mark van den Oever,” zo verwoordt een andere bestuurder het.

Laatste troef

De bestuurders doen in Putten een poging het collectief te behouden. Het is met name Van den Oever die erop aandringt samen op te blijven trekken. Zijn radicale gedrag moeten de andere partijen maar voor lief nemen, maar in het belang van de achterban is het goed om samen te blijven, is het idee. Als blijk van verzoening zet Van den Oever zijn laatste troef in: hij biedt het voorzitterschap van het Landbouw Collectief aan de door hem eerder zo verguisde LTO aan.

Maar Léon Faassen, die naast Van den Oever zit, wijst dit voorstel resoluut af. LTO blijft bij het standpunt dat het beter is zelfstandig verder te gaan. Zonder dichter bij elkaar te komen, gaan de partijen die avond uiteen. Over twee weken praten ze verder en tot die tijd praat niemand met de pers, zo luidt de enige afspraak.

Maar ook deze ene afspraak houdt geen stand. Al op 14 mei, een dag later, geven Bart Kemp en Andre Arfman commentaar aan vakblad Nieuwe Oogst. Tot woede van Mark van den Oever.

Klare wijn

Op 20 mei verschijnt er een post op de Facebookpagina van FDF. De titel: Klare wijn. In deze tekst haalt Van den Oever uit naar vier van de dertien organisaties die in zijn ogen proberen de samenwerking op te blazen. Onder meer LTO, Agractie en de NAJK krijgen ervan langs. Van den Oever vraagt deze clubs klare wijn te schenken en roept de leden van de verenigingen op druk te zetten op het eigen bestuur.

De bom barst. Agractie verstuurt direct een persbericht waarin in felle bewoordingen afstand wordt genomen van FDF en rept over de ‘ondermijnende’ Van den Oever. Andre Arfman van de NAJK belt met FDF. Wat er in dat gesprek is gezegd? “Dat lijkt me niet geschikt voor de krant,” zegt Arfman.

Ook binnen de eigen gelederen van FDF breekt de hel los. Jeroen van Maanen, de tweede man van FDF laat weten dat het tijd is ‘een andere Mark’ af te zetten. Dit is niet meer en niet minder dan een couppoging.

Jeroen van Maanen, de tweede man van Farmer Defence Force.Beeld Foto Freddy Schinkel

Als de kippen erbij

Het handelen van Van Maanen is opvallend. Binnen de FDF hebben de bestuursleden afgesproken dat ze alles wat ze naar buiten brengen eerst onderling met elkaar delen. De ‘Klare wijn’-Facebookpost heeft Van den Oever daarom eerst in de appgroep van het eigen bestuur gedeeld met de vraag om commentaar. Iedereen reageert, behalve Van Maanen.

Van den Oever belt hem twee keer, maar Van Maanen neemt niet op. Dus besluit Van den Oever het bericht dan maar zonder ruggespraak online te zetten. Waarop Van Maanen er als de kippen bij is om er schande van te spreken. Hij stapt uit het bestuur, net als een ander bestuurslid.

“Het was gewoon een valstrik. De andere partijen wilden van Mark af. Van Maanen ook. Die heeft dit moment gewoon misbruikt,” zegt een ingewijde. Van Maanen heeft een andere lezing. Hij vertelt dat het al drie, vier maanden strijd was binnen het FDF-bestuur, dat hij al geregeld acties (zoals de Judasbrief) goed had moeten praten. Hij kon de telefoon niet opnemen, omdat hij in gesprek was en de noodzaak tot haast was er ook niet. Toen het bericht toch verscheen, is hij heel boos geworden. “Als je de hele tijd dingen recht moet praten waar je het zelf niet mee eens bent, kom je met jezelf in de knoei.”

Van den Oever wil weinig kwijt over het conflict. Wel erkent hij dat er al langer discussies waren. Onder andere over geld. Sommige bestuursleden wilden betaald worden voor hun inzet. Maar Van den Oever vindt het een slecht idee. Dat geld is vast later nog nodig voor rechtszaken en procedures.

Andre Arfman
De jongste vertegenwoordiger in dit kaartspel is de voorzitter van de NAJK, de boerenjongerenorganisatie. De NAJK wordt door critici gezien als het opleidingscentrum van LTO. Arfman voldoet aan dat vooroordeel. Hij is weliswaar jong, maar het bestuurdersbloed zit er al diep in. Of het nu bij de plaatselijke carnavalsvereniging of voetbalvereniging is in de gemeente Bronckhorst, Arfman is erbij betrokken. Binnen de boerenstrijd probeert hij de rol van verbinder te claimen.

Een nieuwe rol voor FDF?

In de nasleep van het incident vindt er nog een gesprek plaats tussen het bestuur van FDF en de POV (varkens), NMV (melkvee) en de NPV (kippen). Deze drie sectorvertegenwoordigers zien nog wel een rol voor de FDF binnen het collectief. De bonden stellen voor dat FDF voortaan niet meer aan tafel zit bij officiële besprekingen, maar wel druk komt zetten als het aan de onderhandelingstafel niet lukt.

Dat is tegen het zere been van het FDF-bestuur. “Het was heel denigrerend. FDF is de enige die in staat is een grote massa op de been te krijgen, maar verder moeten we onze bek houden. Wij zouden een soort huurleger worden dat ze in konden zetten, maar we mochten onze leden niet meer zelf vertegenwoordigen,” zegt een van de betrokkenen. Toch komt het zo min of meer te staan in een persbericht dat het nieuwe ‘collectief’ naar buiten brengt onder titel ‘Landbouw Collectief in een nieuwe fase’: ‘De partijen zien voor FDF een meer vrije rol en effectievere inzet van hen buiten het collectief’.

Achterhoekse boeren zoeken milieuactivist Johan Vollenbroek (rechts) op om met hem in discussie te gaan.Beeld Paul Rapp

Terug naar een versplinterd landschap

“We werken nog steeds goed samen hoor, maar varen onze eigen koers.” Bestuurders van de verschillende organisaties doen er alles aan te benadrukken dat er nog samengewerkt wordt. Maar het Landbouw Collectief bestaat niet meer. Het kaartenhuis is ingestort.

“Volgens mij zijn we er allemaal mee gestopt,” zegt Andre Arfman. “Misschien zijn er nog twee of drie organisaties die denken dat het collectief er nog is, maar voor ons geldt dat zeker niet,” zegt een andere betrokken bestuurder.

Voorzitter Aalt Dijkhuizen is met stille trom vertrokken. De partijen hebben gevraagd geen aandacht te besteden aan zijn vertrek. Zo laat Dijkhuizen zelf weten. Een afscheid is er ook nooit geweest. Dat komt door de coronacrisis, denkt Dijkhuizen.

Ongecontroleerd

De actiebereidheid bij de boeren is onverminderd hoog. Elke dag zijn er deze week acties. In Groenlo, in Geldermalsen en bij Nijmegen. Maar de acties zijn ongecontroleerd. Het is heeft niet de impact van de massale acties in de herfst van 2019.

Diplomatiek zijn de boeren uitgespeeld. De plannen van minister Schouten worden vrijwel in zijn geheel aangenomen door de Tweede Kamer. Een alternatief plan dat door het Landbouw Collectief is ontwikkeld, is in de prullenbak beland.

All for one, allen voor één, zo luidt het devies van Farmers Defence Force. “Maar het is weer ieder voor zich,” zo verzucht Mark van den Oever. “En dat vind ik heel jammer.”

Beeld Oppenheimer

Verantwoording

Voor deze reconstructie spraken we met vertegenwoordigers van de belangrijkste partijen binnen het Landbouw Collectief en ingewijden die dicht bij het proces betrokken zijn geweest. Verder keken we naar uitingen in de diverse appgroepen van de verschillende verenigingen en uitingen op social media.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden