PlusAchtergrond

Hoe dodelijk is corona vergeleken met griep en andere ziektes?

Net als dit voorjaar lijkt het aantal coronadoden in de tweede golf fors hoger dan uit de officiële cijfers van het RIVM blijkt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) telt over vorige week bijna 600 meer doden dan verwacht. In dezelfde periode (19-25 oktober) rapporteerde het RIVM 308 doden.

Een coronapatiënt op de intensive care van het VUmc.Beeld Marc Driessen

Een week eerder meldde het RIVM in zijn dagberichten in totaal 170 doden, terwijl het CBS een oversterfte van bijna 400 constateerde. Het CBS kan de sterfgevallen niet 1 op 1 aan het coronavirus koppelen, maar ziet wel duidelijk dat de extra sterfte samenvalt met de tweede coronagolf.

Dit roept herinneringen op aan dit voorjaar. De verbazing was groot toen duidelijk werd dat het RIVM niet alle coronasterfgevallen kon melden, omdat artsen niet verplicht zijn die door te geven aan de GGD. Sindsdien verwijst het RIVM ook actief naar de CBS-cijfers, en meldt het in haar eigen stukken dat er sprake is van onderrapportage.

Duidelijk is in elk geval dat het aantal coronadoden na een paar relatief rustige maanden weer fors toeneemt.

Hoe tellen we coronadoden?

De cijfers van het RIVM, die de ernst van de situatie dus niet helemaal weergeven, worden verzameld door de GGD’en. Omdat artsen niet verplicht zijn coronasterfgevallen aan de GGD door te geven, zijn de cijfers niet compleet. Ook komt het regelmatig voor dat sterfgevallen pas dagen of soms zelfs weken later worden gemeld.

Meer accurate informatie is te vinden bij het CBS. Dat houdt wekelijks de ‘oversterfte’ bij. Het aantal doden in de gemeentelijke basisadministraties wordt vergeleken met het op basis van historie en demografie verwachte aantal. Eind maart en begin april bedroeg de oversterfte zo’n tweeduizend mensen per week.

Ook deze methode is niet zaligmakend, beaamt Tanja Traag, hoofdsocioloog van het CBS. Er is geen direct bewijs dat corona linkt aan deze extra doden. Er is echter nóg een bron, die dat bezwaar elimineert. Het CBS publiceert, met enige vertraging, ook cijfers over de doodsoorzaak van Nederlanders. Die cijfers zijn gebaseerd op formulieren die een arts na een sterfgeval invult. Sinds maart is het mogelijk om ‘vastgestelde’ of ‘vermoedelijke’ covid-19 als doodsoorzaak in te vullen. 

“Soms staan er meerdere oorzaken op het formulier,” legt Traag uit. “Bijvoorbeeld covid-19 en obesitas. Als onduidelijk is wat de belangrijkste oorzaak was, proberen we dat altijd uit te zoeken. Als iemand bij de coronadoden staat, is corona ook echt de belangrijkste doodsoorzaak. Mensen die besmet zijn met corona maar doodgaan in het verkeer, komen niet in deze categorie terecht.”

Op de intensive care van het VUmc.Beeld Marc Driessen

Hoeveel zijn het er?

Voor de eerste golf kunnen we dat inmiddels redelijk bepalen. De oversterfte tussen 9 maart en 24 mei, de weken waarin de pandemie door Nederland raasde, lag tussen de 8.593 en 11.691 personen, stelt het CBS, met 10.164 als meest waarschijnlijke schatting. Dat komt redelijk overeen met de rapportage van de huisartsen. Op hun formulieren is tijdens het eerste half jaar 10.067 keer covid-19 als doodsoorzaak ingevuld.

Tekst loopt door onder de infographic. Selecteer ‘Overledenen’ om te zien hoeveel sterfgevallen het RIVM registreert.

Hoeveel doden de tweede golf tot nu eiste, is nog niet zeker. Het RIVM meldde sinds 1 juli ruim 1000 doden. Dit voorjaar bleek echter dat het werkelijk aantal slachtoffers anderhalf tot twee keer zo hoog als het dodental van het RIVM. Het CBS begon vanaf 21 september oversterfte door corona te zien. Inmiddels gaat het om ongeveer 1500 gevallen. Al met al lijkt het redelijk om te zeggen dat corona in Nederland tot nu toe ongeveer 12.000 doden heeft geëist.

Hoe groot is de kans dat je sterft?

Wetenschappers breken zich nog steeds het hoofd over deze vraag. Om antwoord te vinden op die vraag moet je niet alleen het aantal coronadoden kennen, maar ook het aantal personen dat besmet geweest is.

Aangezien lang niet iedere besmette persoon getest is, kun je dat op basis van het aantal geregistreerde besmettingen niet uitrekenen. Onderzoekers proberen daarom te ontdekken hoeveel mensen antistoffen hebben. Als je dat weet, kun je met een grove rekensom inschatten hoe het aantal doden zich verhoudt tot het aantal besmettingen.  

Artsen draaien een Covid-patiënt op de intensive care.Beeld Marc Driessen

Onlangs verscheen een groot onderzoek van de Stanford Universiteit. Daarin wordt geconcludeerd dat maar 1 op de 434 gevallen tot de dood leidt. Bij mensen onder de 70 zou zelfs maar 1 op de 2000 besmettingen fataal aflopen. Collega-onderzoekers zijn echter kritisch. Het onderzoek zou zelfs ‘misleidend’ zijn, onder meer omdat het aantal mensen met antistoffen veel te hoog zou zijn ingeschat.

Het RIVM heeft voor Nederland een eigen berekening gemaakt, op basis van de eerste golf. “We denken dat ongeveer 1 op de 100 besmettingen tot een overlijdensgeval leidt,” vertelt Susan van den Hof, hoofd van het Centrum voor Epidemiologie en Surveillance van Infectieziekten. “Dat is gebaseerd op de inschatting dat ongeveer 1 miljoen mensen dit voorjaar antistoffen hadden.”

De berekening komt aardig overeen met uitkomsten van onderzoek dat het Londense Imperial College donderdag presenteerde. Onderzoekers daar stellen dat in landen met een hoog inkomen, zoals Nederland, 1 op de 87 besmettingen een fatale afloop kent.

Sterven vooral ouderen?

Ja. Ook nu, in de tweede golf. Van de 198 doden die het RIVM afgelopen week in zijn weekrapport meldde, zijn er maar 8 jonger dan 65. Het roept herinneringen op aan de dor hout-discussie. Tanja Traag (CBS) maakt een nuance. “Als je kijkt naar het zware influenzaseizoen 2017/2018 zie je dat influenza echt een killer onder tachtigplussers is. Daaronder zie je nog een paar doden in de categorie 65-80, en daaronder niets. Bij corona is dat echt anders. Daaraan sterven ook mensen onder de 50. Ik zou dat geen dor hout willen noemen.”

“Stel nóu dat het er 1 op de 2000 zijn,” vult Van den Hof (RIVM) aan. “Vertaal dat maar eens naar de gehele bevolking: dan zijn het er nog veel. En het zal je broer of moeder maar zijn.”

Beeld je een wereld in, zegt immunoloog Rijkers, waarin de jongeren die nu getroffen worden de énige slachtoffers zijn. “Dat er een onbekend en besmettelijk virus rondwaart, dat jongeren erg ziek kan maken, of zelfs kan doden. Dat er geen medicijn is, geen vaccin. We zouden groot alarm slaan over hun lot. Nu wordt soms gedaan alsof het effect op jongeren niks voorstelt, omdat ouderen nog veel harder getroffen worden. Maar dat klopt natuurlijk niet.”

Toch lopen ouderen relatief echt véél meer risico. Onderzoekers van het Imperial College becijferden dat de kans om aan covid te sterven verdubbelt met elke acht jaar die iemand ouder is. Iemand van 80 heeft dus twee keer zoveel kans om aan een besmetting te overlijden als iemand van 72, en acht keer zoveel als iemand van 56.

En de griep?

Aan griep sterven wereldwijd enkele honderdduizenden mensen per jaar, denken onderzoekers. Vierhonderdduizend lijkt een redelijke inschatting. Het dodental van corona is tot nu toe 1,17 miljoen, ongeveer drie keer zoveel. Vermoedelijk is dat een onderschatting.

Helemaal eerlijk is de vergelijking niet, vertelt Van den Hof. “Ook al zouden beide virussen in aanleg even dodelijk zijn, dan zouden aan corona toch meer mensen sterven. Tegen influenza zijn veel mensen beschermd. Door vaccins, door gedeeltelijke kruisimmuniteit. Daardoor raken minder mensen besmet dan bij corona, waartegen niemand bescherming heeft.”

Bij de griep, vertelt Rijkers, leidt 1 op de duizend besmettingen tot een sterfgeval, een aantal dat ook de Amerikaanse topviroloog Anthony Fauci reëel acht. Daarmee is corona volgens de RIVM-schatting ongeveer tien keer zo dodelijk als de griep, volgens de schatting van het Imperial College 11,5 keer zo dodelijk en volgens de omstreden berekening van Stanford ‘slechts’ twee keer zo dodelijk.

IC-artsen bekijken een longfoto van een Covid-patiënt.Beeld Marc Driessen

Hoe dodelijk is corona vergeleken met andere ziektes?

“Sommige virussen kun je rekenen tot ugly micro-organisms,” zegt Rijkers. “Zelfs met een goede afweer ben je kansloos. Ebola is daar een voorbeeld van, 30 procent van de besmettingen leidt tot de dood. Ook tetanus, waartegen wij gevaccineerd worden, is zo’n ziekte. Corona is dus geen griepje, maar ook niet zo ugly als sommige andere virussen.”

Als je kijkt naar de doodsoorzaken in het eerste half jaar van 2020, dan staat corona in Nederland op de vierde plaats. Aan kanker gingen ruim twee keer zoveel mensen dood, hart- en vaatziekten eisten ook fors meer slachtoffers.  

Daarbij moet wel aangetekend worden dat het coronadodental zonder lockdown vermoedelijk veel hoger was geweest. Maar toch. Waarom al die ontwrichtende maatregelen voor een aandoening die niet eens bovenaan de lijst met doodsoorzaken staat? “Tegen mensen die dat zeggen, zeg ik dat je sterfte niet als maatstaf voor de ernst van de epidemie moet nemen,” zegt Traag (CBS). “De belangrijkste eigenschap van deze uitbraak is de druk op de zorg. Sterfte is daar een onderdeel van.”

Hoe doen andere landen het?

Internationaal vergelijken is erg lastig. Neem België. Dat registreert sinds de eerste golf alle verdachte sterfgevallen in verpleeghuizen als coronadoden, en eindigt mede daarom fier bovenaan sommige dodenlijstjes. Voor Nederland grijpen onderzoekers meestal terug op de sterftecijfers van het RIVM, die ons dodental juist onderschatten. Daardoor komt ons land er vaak genadig van af. Maar of in Nederland écht minder doden vallen dan in België, is de vraag.

Wat je wél uit internationale onderzoeken kunt afleiden: in Europa en Noord- en Zuid-Amerika sterven veel meer mensen aan corona dan in Afrika en Azië. Extreem voorbeeld: Vietnam telt 35 coronadoden. Waarom de verschillen tussen landen en continenten zo groot zijn, is onderwerp van heel veel onderzoek. 

Voor Azië wordt geopperd dat de bevolking gemiddeld jonger is, dat er immuniteit is tegen eerdere coronavarianten, dat handhygiëne en mondkapjes daar al gebruikelijk waren. Europa had juist weinig ervaring met virussen. Verzorgingshuizen namen pas laat de juiste voorzorgsmaatregelen. Ook klimatologische verschillen en luchtkwaliteit spelen mogelijk een rol.

Is de tweede golf minder dodelijk?

Deze zomer waren ic-artsen optimistisch. Met de behandelervaring uit de eerste golf, konden patiënten beter geholpen worden. Bekend is welke medicijnen werken, en welke niet. En inderdaad: naar verhouding komen nu relatief minder mensen op de intensive care terecht. De afgelopen maanden leek het aantal sterfgevallen ook wat achter te blijven bij de groei in het aantal besmettingen. In augustus meldde het RIVM nog geen drie sterfgevallen per dag, in september zes. Dit voorjaar waren dat er soms 150 of 200.

Toch begint sterfte langzaam maar zeker weer zijn rol op te eisen. De laatste week meldt het RIVM gemiddeld 47 sterfgevallen per dag, ruim zeven keer zoveel als in september. Het virus sloeg sinds de zomer langzaam maar zeker over van jongeren naar ouderen. Van de eerste golf is bekend dat de meeste doden niet in de ziekenhuizen vielen, maar thuis en in verpleeghuizen. Alle maatregelen ten spijt is afgelopen maand in 22 procent van de verpleeghuizen het coronavirus opgedoken. Dagelijks overlijden enkele tientallen bewoners.

Tekst loopt door onder de infographic

Om echt in te schatten hoe dodelijk de tweede golf is, moeten we nog even geduld hebben, zegt Van den Hof. “Het is nu nog te vroeg. Er zit tijd tussen een besmetting en overlijden, zeker bij mensen die op de intensive care liggen.”

En, zegt ze tot besluit: mocht de sterfte lager uitpakken, dan is dat geen reden tot vrolijkheid. “We weten dat mensen die genezen veel last kunnen houden van het virus. Ze lopen nog maanden te hoesten, krijgen hun smaak en geur niet terug, blijven moe.”

Hoort de dood niet gewoon bij het leven?

Toch nog even terug naar die dor hout-discussie. Er zijn mensen die zeggen dat het bij het leven hoort, doodgaan aan een virus dat te sterk voor je is. “We zijn een kleine, zeer kwetsbare groep nu aan het beschermen ten koste van al het andere,” zei Jort Kelder bijvoorbeeld onlangs. “Dat vind ik een politiek lastige afweging.”

Alleen dit jaar al krimpt onze economie met meer dan 8 procent: het is een enorm bedrag dat we opofferen om sterfte te voorkomen. Maar wat voor situatie krijgen we als we het over een andere boeg gooien? Bij immunoloog Rijkers roept het herinneringen op aan zijn ervaringen in Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh.

“Daar heerste de cholera. Het ziekenhuis waar ik was, kreeg tijdens de piek tweeduizend nieuwe patiënten per dag. Artsen stonden bij de ingang en verdeelden de patiënten in drie groepen. De mensen uit groep één moesten meteen weer weg, omdat ze toch wel zouden genezen. Groep twee moest weg omdat ze toch wel zouden sterven. Groep drie werd behandeld. Is dat niet moeilijk, vroeg ik een arts? Ach, zegt hij. Na één dag weet je hoe het werkt, en gaat het vanzelf.”

“Maar stel je voor dat we dat in Nederland doen. Dat je patiënten aan de deur moet weigeren. Dat durft niemand hier aan. En ik weet één ding zeker: iedere dokter die een patiënt met een acute virusinfectie ziet, zal die ook helpen.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden