PlusAchtergrond

Hoe de toeslagenaffaire Menno Snel boven het hoofd groeide

Menno SnelBeeld ANP

De affaire met de kinderopvangtoeslag begon al onder zijn voorgangers, maar kost Menno Snel nu alsnog de kop. Intussen blijft de zaak zich uitbreiden, met duizenden slachtoffers die door de fiscus als fraudeur zijn aangezien. Een samenvatting.

Waarom kwam Menno Snel in de problemen?
Snel was als staatssecretaris verantwoordelijk voor de Belastingdienst. Die besloot in 2014 voor circa 300 ouders – de tellingen lopen uiteen - de kinderopvangtoeslag volledig stop te zetten en terug te vorderen. Aanleiding daarvoor was een onderzoek door een antifraudeteam, dat de naam CAF 11 kreeg. Bij controle van het Eindhovense gastouderbureau Dadim was het team op ‘onregelmatigheden’ gestuit. Zo bleek dat ouders onvolledige of onjuiste informatie hadden aangeleverd toen zij de toeslag aanvroegen. Soms ging het om een verkeerd ingevuld getal of een ontbrekend bonnetje. Toch greep de Belastingdienst keihard in.

Doordat gezinnen opeens honderden euro’s per maand misliepen en daarnaast ook bedragen uit jaren ervoor moesten terugbetalen, kwamen zij in grote financiële problemen terecht. Zij moesten bijvoorbeeld gedwongen hun auto verkopen of hun woning uit.

En dat was niet terecht?
De Belastingdienst had de kinderopvangtoeslag niet zomaar in één klap volledig mogen stopzetten, zo oordeelde de Raad van State in 2017. Inmiddels is duidelijk dat ouders amper de kans kregen om fouten te herstellen, hoe klein die dikwijls ook waren. Daarnaast werden bezwaren van gedupeerde ouders veel te laat behandeld: de langstlopende procedure telde maar liefst 1105 dagen. Al die tijd moesten ouders het zonder toeslag stellen en gingen de invorderingen door.

Pas nadat de Nationale Ombudsman de zaak twee jaar geleden oppakte, en de Tweede Kamer vragen begon te stellen, werd de zaak een politieke kwestie. Vooral de Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP) beten zich vast in het dossier en slaagden erin informatie beetje bij beetje en na herhaaldelijk doorvragen naar boven te krijgen.

Toch duurde het nog tot dit jaar voordat Snel de lopende invorderingen stopzette en een commissie onder leiding van oud-minister Piet Hein Donner liet onderzoeken of en hoe de gedupeerde ouders gecompenseerd konden worden. Die kwam in november tot de conclusie dat zij schadevergoeding moeten krijgen. Snel nam dat advies over.

Waarom greep Snel niet eerder in?
Dat is de vraag die veel Kamerleden lang heeft bevreemd. Na het vernietigende rapport van de Nationale Ombudsman maakte Snel weliswaar tot twee maal toe excuses, en onlangs volgde zelfs een derde keer, maar pas in de loop van dit jaar ging hij zich naar eigen zeggen verder verdiepen in de zaak en sprak hij ook zelf met gedupeerde ouders. Snel kwam toen tot de conclusie dat er bij de Belastingdienst sprake is geweest van ‘tunnelvisie’ en daardoor ‘de menselijke maat’ uit de oog is verloren.

De commissie-Donner ging een stap verder en concludeert dat de ouders door een ‘vooringenomen’ aanpak door de Belastingdienst eigenlijk geen schijn van kans hadden om kleine foutjes recht te zetten en domweg als fraudeurs werden behandeld. De rechtsbescherming schoot tekort, aldus Donner. Daarnaast waarschuwt hij dat het aantal gedupeerden ouders uiteindelijk waarschijnlijk in de duizenden loopt, doordat er in totaal circa 170 soortgelijke CAF-zaken zijn geweest waarbij vermeende fraude met toeslagen in het spel was.

Hoe kon het handelen van de Belastingdienst zo ontsporen?
De commissie-Donner wees met een beschuldigende vinger naar het politieke klimaat tijdens de vorige twee kabinetten, waarbij de nadruk meer en meer op fraudebestrijding kwam te liggen. De oprichting van het Combiteam Aanpak Facilitators, dat leidde tot het CAF 11-dossier, was hier een reactie op. De zogeheten ‘Bulgarenfraude’ in 2013 bracht toenmalig staatssecretaris Frans Weekers in grote problemen. Hij wist een motie van wantrouwen, ingediend door de oppositie, ternauwernood te overleven. Vanaf dat moment werd iedere misslag, overtreding of onjuiste aangifte van een toeslag als fraude aangeduid, aldus Donner.

Rond de Belastingdienst is het sindsdien nooit meer rustig geweest. In 2014, toen bleek dat de problemen met Toeslagen voortwoekerden, besloot Weekers alsnog om zelf op te stappen. Hij werd opgevolgd door zijn partijgenoot Eric Wiebes, maar ook die wist de problemen bij de Belastingdienst niet op te lossen. Een reorganisatie om de dienst toekomstbestendig te maken liep helemaal uit de hand waarna hij met de schrik vrij kwam door minister van Economische Zaken en Klimaat te worden.

Zijn opvolger Snel gooide het roer om en zette in op ‘beheerste vernieuwing’ van de Belastingdienst, waarbij even geen plaats is voor al te grote politieke ambities. Snel oogstte lange tijd lof voor zijn aanpak, omdat hij rust bracht bij de fiscus.

Waarom kost de toeslagenaffaire hem nu alsnog de kop?
Omdat hij het vertrouwen van steeds meer Kamerleden verloor. Begin december leek hij de kerst nog te zullen halen: toen kreeg Snel nog de steun van 90 van de 150 leden, na het moeilijkste debat in zijn politieke leven. Een grote meerderheid, inclusief de oppositiepartijen GroenLinks en SGP vonden toen nog dat Snel onderdeel van de oplossing van de affaire was in plaats van het probleem. Een motie van wantrouwen, ingediend door de SP, kreeg toen bij lange na geen meerderheid.

Die houding veranderde afgelopen weken echter toen ouders die hun dossier bij de Belastingdienst hadden opgevraagd een stapel papier kregen dat voor een deel helemaal zwartgelakt was, zonder dat duidelijk werd gemaakt waarom dat was. Daarmee kreeg het vertrouwen van gedupeerden een nieuwe knauw, terwijl Snel er juist voor moest zorgen dat dit werd hersteld.

Vervolgens bleven er negatieve verhalen opduiken: zo zou de Belastingdienst ook onder Snel toeslagen stop hebben gezet, ook al wisten ambtenaren dat dat niet mocht. Daarnaast kwamen verhalen naar buiten van afspraken met slachtoffers die door de fiscus op het laatste moment waren afgezegd. Daardoor verloren GroenLinks en SGP het vertrouwen in de staatssecretaris en kwam Snel steeds verder alleen te staan. Alleen de coalitiepartijen steunden hem tenslotte nog. Zij hebben echter slechts 75 van de 150 zetels. Die steun achtte Snel onvoldoende om aan te kunnen blijven.

Hoe gaat het nu verder?
D66 moet op zoek naar een nieuwe staatssecretaris. Tegelijkertijd moet de compensatie aan gedupeerden doorgaan. Nog deze week krijgt de eerste groep ouders uit het eerder genoemde CAF 11-dossier het bedrag aan toeslagen dat zij mis zijn gelopen of ten onrechte terug moesten betalen, plus een schadevergoeding. In januari komen twee rapporten, waaronder een vervolgrapport van de commissie-Donner, waaruit zal blijken hoeveel mensen er nog meer in aanmerking komen voor schadevergoeding. Zij moeten in de loop van komend jaar allemaal recht worden gedaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden