PlusAchtergrond

Hoe algemeen bekend is Multatuli nog?

Maandag onthult de koning een gedenk­steen in De Nieuwe Kerk voor Multatuli, die 200 jaar geleden werd geboren. Welke betekenis heeft het werk van Eduard Douwes Dekker nog? ‘Max Havelaar had nu geschreven kunnen zijn.’

Eduard Douwes Dekker, beter bekend als Multatuli, is nog steeds actueel.Beeld Hollandse Hoogte / World History

Multatuli is steeds minder bekend in Nederland. Hoewel zijn Max Havelaar in 2002 door de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde nog werd uitgeroepen tot het belangrijkste ­Nederlandstalige werk aller tijden, kennen vooral hoogopgeleiden hem nog. 

Het is belangrijk dat de schrijver onder de aandacht komt, klinkt het van alle kanten. “Hij is ons nationale geweten. Hij was een klokkenluider, net als ­Edward Snowden en Julian Assange. Hij ging met lef tegen de stroom in, nam ontslag van zijn goede baan, gaf zijn carrièrekansen op en verloor zijn pensioen. Hij kan een groot voorbeeld zijn voor mensen die hun mond opentrekken,” zegt neerlandicus Klaartje Groot, conservator van het Multatuli Museum in Amsterdam.

In het museum staat zijn mahoniehouten ­bureau, waarop een stuk papier met het kriebe­lige handschrift van de schrijver ligt. Ertegenover staan een dieprode sofa, zijn sterfbed en de boekenkast met werken van Charles Dickens, Bosboom-Toussaint, Victor Hugo en Shakespeare. Zijn haarlok, solitaire kaartspel – Multatuli was gek op spelletjes – en portefeuille liggen in een vitrine.

Vooruitstrevend

Het geboortehuis van Eduard Douwes Dekker in de Korsjespoortsteeg is al sinds 1975 een ­museum. De bezoekersaantallen liggen rond de 2500 per jaar. Het zijn vaak studenten, vwo-scholieren en Multatuli-adepten, al is er de laatste jaren ook belangstelling uit het buitenland. “Docenten behandelen in de klas nog de ­toespraak van Multatuli in het West-Javaanse district Lebak, het verhaal van Saïdjah en Adinda en de parabel van de Japanse steenhouwer in Max Havelaar,” zegt Groot. 

Het museum wil Multatuli bekender maken. “Hij is onze grootste schrijver. Hij was zijn tijd ver vooruit en zeer vooruitstrevend in zijn opvattingen. Ook bracht hij misstanden in de koloniën aan het licht.”

Multatuli’s schrijfstijl is levendig en progressief, zegt Groot: “Hij gebruikte allerlei genres door elkaar zoals poëzie, toespraken, parabelen en maakte gebruik van perspectiefwisselingen. Die combinatie maakte zijn werk uniek en boeiend.”

Jacqueline Bel, hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de VU die de nieuwe Multatulileerstoel gaat bekleden, wil de schrijver met haar colleges weer in de ‘spotlight’ ­zetten. 

“Multatuli is de grootste schrijver van de Nederlandse literatuur. Hij is de godfather. Max Havelaar is the book that killed imperialism. Het boek had ook nu geschreven kunnen zijn. Hij schopte heilige huisjes omver, kwam op voor onderdrukte groeperingen, leverde kritiek op het koloniale systeem en was voor het vrouwenkiesrecht. Een rebel van de eerste orde die niet binnen de lijntjes kleurde. Schrijvers als Jan Wolkers, W.F. Hermans en Willem Elsschot vereerden Multatuli.”

Slappe lach

Bel haalt enkele zinnen uit Multatuli’s zeven bundels Ideën aan: ‘Van de maan af gezien, zyn wy allen even groot’ en ‘Ik leg me toe op ’t schryven van levend hollandsch. Maar ik heb schoolgegaan.’ “Dit zijn toch prachtige zinnen?”

Dat Multatuli soms wat moeilijk toegankelijk is, beaamt ze. “Het zijn teksten die enige moeite vragen. Een docent moet er soms een klein beetje uitleg bij geven. Want als je de context niet krijgt, laat je een boek liggen.”

Multatuli kon daarbij heel geestig zijn, zegt Bel. Zelf haalde ze tijdens een college meester Pennewip aan uit de roman Woutertje Pieterse, die over de indeling van de wereld rept in de vorm van een piramide. “God en de engelen staan bovenaan, daarna komen de koningen, burgemeesters, dominees en schoolhoofden, zoals Pennewip zelf. Onderaan staan de mosselen en oesters. Mijn studenten kregen de slappe lach toen ik dit voor las. Mijn oratie gaat dan ook over de uitspraak van Multatuli zelf: ik wil ge­lezen worden.”

Herman Pleij, emeritus-hoogleraar historische letterkunde van de UvA, brak al in 2016 een lans voor Multatuli in De Wereld Draait Door. “De roman Max Havelaar zit geraffineerd in elkaar. Het brengt je van je stuk. Je hebt er recht op om op school te vernemen wat een woord kan aanrichten.”

Valkuilen

Ook De Nieuwe Kerk, waar maandag een gedenksteen ter ere van Multatuli wordt onthuld, wil de naamsbekendheid van Multatuli vergroten. Paul Mosterd van De Nieuwe Kerk noemt Multatuli ‘een romancier van wereldniveau’. “Die gedenksteen van Jeroen Henneman is ­natuurlijk prachtig, maar het gaat erom dat schrijvers die ertoe doen, gelezen blijven worden. Graag wijzen we mensen op goede boeken. Met de boeken van Multatuli komt Indonesië meer tot je.”

“De kracht van Multatuli is dat hij buiten de orde valt,” zegt schrijver Arnon Grunberg. “Zijn oeuvre valt feitelijk buiten elke orde. Hij is ten zeerste een eenling, wat maakt dat hij een goed oog had voor menselijke onhebbelijkheden en vermoedelijk ook voor zijn eigen onhebbelijkheden. Op zijn beste momenten behoort zijn stijl tot het fijnste wat men in het Nederlands kan vinden. Daarnaast wijst zijn oeuvre, als men de moeite neemt iets meer te lezen dan de Havelaar, ons op de valkuilen van de moraal.”

Wie was Eduard Douwes Dekker?

Eduard Douwes Dekker (1820-1887) werd geboren in de Korsjespoortsteeg. Na een minder goed verlopen schoolopleiding vertrok hij in 1838 naar Nederlands-Indië, waar hij een loopbaan als bestuursambtenaar begon. In 1856 werd hij benoemd tot assistent-resident van het West-Javaanse district Lebak. Daar werd hij geconfronteerd met ernstig machtsmisbruik door de plaatselijke Indische hoofden. Zijn aanklacht tegen de lokale regent voor diens machtsmisbruik werd door het Nederlands-Indische bestuur afgewezen. Dekker nam daarop ontslag.

Teruggekeerd in Europa schreef hij onder het pseudoniem Multatuli het in 1860 verschenen boek Max Havelaar of de koffieveilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij. Het kritische boek over de bestuurscultuur van Nederlands-Indië maakte diepe indruk in Nederland. Hij werd een veelgelezen schrijver, vooral onder de socialisten, die zijn boeken in de kast hadden staan. Het werk werd in meer dan veertig talen vertaald.

Naast de Max Havelaar zijn de zeven bundels Ideën zijn belangrijkste werken. Deze bevatten een roman (Woutertje Pieterse), een toneelstuk (Vorstenschool), betogen en essays van maatschappij­kritische aard.

Multatuli-jaar 2020

Maandag 17 februari is de onthulling van de gedenksteen van Eduard Douwes Dekker in De Nieuwe Kerk door koning Willem-Alexander. De onthulling vormt de opening van het Multatuli-jaar 2020. Arnon Grunberg houdt een lofrede. Acteur Thom Hoffman kruipt in de huid van de schrijver. 

Het hele jaar door zijn er diverse manifestaties. Er komt een speciale Multatuli­leerstoel aan de VU die bekleed zal worden door hoog­leraar Jacqueline Bel. Zij houdt op 2 maart een oratie. 

In het Multatuli Museum is vanaf 8 maart de tentoonstelling Jubeljaren te zien met originele herdenkingsaffiches. Ook komen er een Multatuli Zomer­school, een filmfestival en de Multatuli­nacht van de Waarheid in De Brakke Grond. Ook wordt dit jaar de website Multatuli Online gelanceerd om het lezen van zijn boeken te stimuleren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden