Plus

Hier wel een mondkapje, daar niet? ‘Willekeur funest voor rechtvaardigheidsgevoel’

Mondkapjes lokaal verplichten? Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, stellen gedragspsychologen. “Als mensen het gevoel krijgen dat er sprake is van willekeur, is dat funest voor het rechtvaardigheidsgevoel.”

Iemand met een mondkapje in AmsterdamBeeld ANP

Wel verplicht een mondkapje op bij de Hema in de Rotterdamse Koopgoot, niet als je een halfje bruin haalt bij de bakker in Klazienaveen. Op zich is zo’n lokale aanpak een goed idee, zegt psycholoog en gedragstherapeut Martin Appelo. “Mensen moeten de urgentie van een situatie snappen, willen ze bereid zijn maatregelen te treffen die ze niet uit zichzelf zouden nemen. In Rotterdam zijn veel uitbraken, daar lopen we meer gevaar. Dus daar moeten we een mondkapje op. Die boodschap is te snappen. Als de overheid mondkapjes overal in het land zou verplichten, zou het collectieve gevoel dat een mondkapje zinloos is het waarschijnlijk winnen van de neiging om te luisteren naar de overheid.”

Want het grote probleem met een mondkapjesplicht is, zeggen gedragspsychologen: de overheid heeft maandenlang gecommuniceerd dat mondkapjes weinig nut hebben. In het begin van de coronacrisis werd het gebruik van mondkapjes door het kabinet, het RIVM en het Outbreak Management Team zelfs expliciet afgeraden. 

Voortschrijdend inzicht

“Als de overheid eerst zegt: dit werkt niet, en daarna dat het wel nodig is, dan wekt dat niet bepaald vertrouwen,” zegt Frenk van Harreveld, hoogleraar gedragsbeïnvloeding aan de Universiteit van Amsterdam. “Natuurlijk, er kan sprake zijn van voortschrijdend inzicht. Maar terugblikkend is het misschien niet het beste geweest om zulke stellige uitspraken te doen over mondkapjes, terwijl de instanties nog niet alle kennis hadden. Het was beter geweest als ze hadden toegegeven: we weten nog niet of ze werken, dat gaan we nu onderzoeken. Nu is de overtuiging blijven hangen dat mondkapjes weinig bescherming bieden. Lokale bestuurders moeten daarom nu wel héél duidelijk gaan uitleggen waarom ze tot dit andere inzicht zijn gekomen.”

5:48

Of mensen bereid zijn om een mondkapje op te zetten, hangt af van twee factoren, zegt gedragspsycholoog Suzie Geurtsen van onderzoeks- en adviesbureau D&B. “Ze moeten het gevoel hebben dat ze risico lopen om ziek te worden én dat een mondkapje ze daartegen kan beschermen. De aanvankelijke scepsis van de overheid over mondkapjes helpt mensen niet om er nu wel op te vertrouwen. Lokale overheden moeten dus goed onderbouwen, met cijfers, dat mensen op sommige plaatsen meer gevaar lopen. En waarom een mondkapje toch echt helpt.”

Eigen koers

Die toch al ingewikkelde boodschap is nog lastiger over te brengen als lokale bestuurders allemaal hun eigen koers varen, zegt Harreveld. “In grote steden is het drukker, dat maakt afstand houden lastiger. Op zich een logisch verhaal. Maar is het in Amsterdam-Buitenveldert drukker dan in het centrum van Arnhem? Dat betwijfel ik. Hoe ga je dat in godsnaam uitleggen? En waarom zou je eigenlijk alleen mondkapjes invoeren op plaatsen met veel besmettingen? Dan loop je achter de feiten aan. Als ze kennelijk bescherming bieden, waarom zou je ze dan niet overal verplichten om besmettingen te voorkomen?”

De meeste bezoekers van De Bazaar in Beverwijk dragen mondkapjes. Beeld ANP

De lokale aanpak maakt het voor mensen ook lastiger om aan mondkapjes te wennen, zegt Geurtsen. “Je moet er thuis al over nadenken dat je naar bepaalde plaatsen een mondkapje meeneemt. Dat vergeet je, net zoals je weleens vergeet een boodschappentas mee te nemen naar de supermarkt. Het helpt niet dat je een mondkapje voor je plezier natuurlijk niet opzet. Het is vrij oncomfortabel om je mond en neus te bedekken. Zeker bij warm weer.”

Willekeur

Boetes zijn volgens Geurtsen een efficiënt middel om het dragen van mondkapjes af te dwingen. “Dat zie je in het ov. In de trein weten reizigers dat de conducteur rondloopt, dus draagt iedereen een mondkapje.” Maar in het ov zijn de regels overal hetzelfde, de handhaving van een mondkapjesplicht verschilt per gemeente. “Als mensen voor het niet dragen van een mondkapje in Amsterdam wel een boete krijgen, maar 20 kilometer verderop in Landsmeer niet, krijgen mensen het gevoel dat er sprake is van willekeur”, zegt Van Harreveld. 

“Dat zag je ook bij de handhaving van het samenscholingsverbod tijdens de lockdown. In de ene plaats kregen mensen die in het park met bekenden stonden te kletsen wel een boete, in de andere niet. Dat is funest voor het rechtvaardigheidsgevoel. De overheid moet daarmee oppassen, omdat het kan leiden tot meer agressie tegen handhavers. Denk aan geweld tegen boa’s en tijdens demonstraties.”

Nieuwe normaal

En dan is er nog de kwestie: wat doet een mondkapje psychologisch met ons gedrag? Leidt het dragen van een mondkapje ertoe dat mensen zich veiliger wanen en mínder afstand tot elkaar houden, zoals onder meer viroloog Marion Koopmans vreest? Of herinnert het dragen van een mondkapje ons juist aan het onheilspellende virus en maakt ons dat extra voorzichtig? De wetenschap is daar nog niet duidelijk over, zegt hoogleraar Van Harreveld. 

Wat wel duidelijk is: waar mondkapjes nog niet zo lang geleden vooral figureerden in futuristische rampenfilms, zijn ze in het straatbeeld inmiddels al bijna normaal geworden. “Toen ik in maart de eerste mensen op kantoor met een mondkapje zag rondlopen, schrok ik. Inmiddels kijk ik er niet meer van op,” zegt Van Harreveld. “Langzaam verschuift de norm: we leiden af wat normaal is uit wat we anderen zien doen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden