PlusAchtergrond

Het probleem van de avondklok: hij lijkt te werken

De avondklok is een ongekende inperking van vrijheden, maar lijkt wel een effectief middel te zijn om het aantal coronabesmettingen onder controle te houden. Iedereen wil er zo snel mogelijk af, maar voorlopig zitten we er aan vast.

Ook op het Museumplein is het al wekenlang uitgestorven na negenen. Beeld Getty Images
Ook op het Museumplein is het al wekenlang uitgestorven na negenen.Beeld Getty Images

Hij vond het een ‘rotmaatregel’ zei demissionair premier Mark Rutte bij de invoering van de avondklok, eind januari. En nog steeds is het de maatregel ‘de eerste waar je vanaf wil’, herhaalde hij maandag, bijna zeven weken later. “Het probleem is alleen dat die avondklok echt effect heeft.”

En dus geldt tot ten minste eind maart nog het verbod om tussen 21.00 uur en 04.30 uur naar buiten te gaan, tenzij daar een dringende reden voor is. Het is een ongekende inperking van de vrijheden, maar volgens de gezondheidsexperts die het kabinet adviseren zou het opheffen van de avondklok een onverantwoord groot risico zijn.

En toch wringt het. Want de belofte van het kabinet in januari dat de avondklok de allereerste versoepeling zou zijn, is al meermaals gebroken. Sindsdien zijn de basisscholen weer open, is het fysieke onderwijs op middelbare scholen hervat en mag er, zij het onder zeer strikte voorwaarden, weer gewinkeld worden. Maar de avondklok, die bleef.

Minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus zei vrijdag nog dat ‘mensen meegroeien met de maatregel’. Volgens hem is er veel draagvlak voor de regel, al laten peilingen juist het tegenovergestelde zien: steeds meer mensen zijn de avondklok beu, zo blijkt uit onderzoek van I&O en het RIVM.

Opgesloten

Volgens Leonard Besselink, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit van Amsterdam, is de avondklok een uitzonderlijke maatregel, omdat deze diep ingrijpt in de levens van mensen. De avondklok raakt aan grondrechten: feitelijk wordt heel Nederland al een paar weken lang gedurende een aantal uur thuis opgesloten.

Maar, zegt Besselink, de mondkapjesplicht beperkt net zozeer de persoonlijke levenssfeer. “Bovendien is het afgelopen jaar bewezen dat het opsluiten van mensen in hun eigen huis een uiterst effectieve maatregel is. In Italië, en in bepaalde regio’s in Frankrijk, mochten mensen wekenlang ook overdag hun huis niet uit, en daarmee werd het virus wel teruggedrongen.” Kortom: het doel heiligt de middelen.

Roland Pierik, Universitair hoofddocent rechtsfilosofie aan de UvA, begrijpt dat de avondklok heel gevoelig ligt. “Het verwijst naar de spertijd in de Tweede Wereldoorlog. Dat symbool wordt door populistische partijen gretig gebruikt, maar het effect dat de maatregel beoogt is natuurlijk onvergelijkbaar.” De avondklok beperkt weliswaar de grondrechten, maar die zijn niet absoluut: in uitzonderlijke gevallen kan de overheid hiertoe besluiten.

Verpieteren

Volgens Pierik was het onhandig van Rutte om bij invoering van de avondklok al vooruit te lopen op het afschaffen ervan, maar hij begrijpt wel dat het openen van scholen een hogere prioriteit heeft dan de avondklok. “Kinderen verpieteren op hun kamer. Dan prevaleert hun belang boven dat van mensen die na 21.00 uur nog naar buiten willen.”

Maar, doceert Pierik: de overheid heeft wel de plicht om goed te onderzoeken of een avondklok echt werkt voor het terugdringen van de besmettingen. “Is dat niet het geval, dan moet je er direct vanaf. Je moet, voor de legitimiteit en voor het draagvlak voor de maatregel, de effectiviteit kunnen aantonen.”

Rutte zei maandag tijdens de persconferentie dat de avondklok in combinatie met het maximum van één persoon die je thuis mag ontvangen zorgen voor een reductie van 10 procent van het aantal besmettingen, maar hoeveel daarvan is toe te schrijven aan de avondklok blijft onduidelijk.

Bananenrepubliek

Dat de invoering van de avondklok aanvankelijk ook juridisch niet waterdicht was, heeft Besselink verrast. “Verplichte quarantaine op grond van de Wet publieke gezondheid kan normaal gesproken alleen worden opgelegd op last van de officier van justitie, daar komt ook een rechter aan te pas. De avondklok is daar enigszins mee te vergelijken. Dat is heel ingrijpend, dus moet je goed regelen,” zegt Besselink.

Dat het kabinet in eerste aanleg van de zaak die door Viruswaarheid was aangespannen nat ging bij de rechter en vervolgens in drie dagen een nieuwe wet door de twee Kamers kreeg – die uiteindelijk niet nodig bleek omdat de staat in hoger beroep alsnog won – noemt Besselink ‘geklooi’. Maar nog erger waren de maanden dat Nederland feitelijk op basis van ongrondwettelijke noodverordeningen werd geregeerd. “Dat getreuzel met de coronawet, eerst heette hij nog ‘spoedwet’, vind ik een dieptepunt voor de democratische rechtsstaat. We zijn maandenlang een bananenrepubliek geweest.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden