PlusNieuws

Het kabinet komt bijeen voor een speciaal Oekraïne-beraad, maar het is pas écht crisis als de NCTV dat zegt

null Beeld ANP
Beeld ANP

Het is oorlog in Europa, maar het kabinet vindt het nog niet nodig om de nationale crisisstructuur uit de kast te trekken. Wel is er meer overleg, waarbij telefoons streng verboden zijn.

Hanneke Keultjes

Een woordvoerder van de Rijksvoorlichtingsdienst keek vorige week verontschuldigend toen een deel van het kabinet na de Russische inval in Oekraïne voor het eerst samenkwam. Het beraad liep uit, zei ze, maar ze kon niet vragen hoe lang het nog zou duren. “Er zijn geen telefoons in de zaal.”

De Raad Veiligheid en Inlichtingen - een zogeheten onderraad van de ministerraad - is namelijk geheim. Er is geen agenda en telefoons, tablets en andere apparaten zijn streng verboden. Zelfs wáár die telefoons blijven tijdens de overleggen - in een tas op de gang, in een geluidsdichte kluis? - daar mogen woordvoerders van ministers ‘geen uitspraken over doen’.

Dat komt omdat bij het speciale kabinetsberaad ook de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid en ‘de diensten’ aanschuiven en soms geheime inlichtingen delen. Erik Akerboom, de baas van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), zit aan tafel, net als generaal-majoor Jan Swillens van het militaire broertje MIVD en korpschef Henk van Essen van de politie. Ook de commandant der strijdkrachten, Onno Eichelsheim, een topambtenaar van Buitenlandse Zaken en de hoogste ambtenaar van Algemene Zaken, tevens Coördinator van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten zitten aan tafel.

Niet nieuw

Nieuw is dit overleg niet. De Raad Veiligheid en Inlichtingen - in Haags jargon: RVI - komt regulier eens per week bijeen in de Rolzaal bij het ministerie van Algemene Zaken. Premier Mark Rutte, de ministers Dilan Yesilgöz van Justitie en Veiligheid, Kajsa Ollongren van Defensie, Wopke Hoekstra van Buitenlandse Zaken en Hanke Bruins Slot van Binnenlandse Zaken zijn daar ook bij.

Maar nu er oorlog is in Oekraïne komt niet alleen de RVI maar ook een speciaal Oekraïne-beraad, de ‘RVI Oek’, ‘zeer veelvuldig’ samen. Daarin zitten méér ministers: de vicepremiers - ministers Sigrid Kaag van Financiën en Carola Schouten voor Armoedebeleid - en ministers Mark Harbers van Infrastructuur en Waterstaat, Micky Adriaansens van Economische Zaken en Rob Jetten (Klimaat).

Die laatste drie bewindslieden zijn toegevoegd aan de RVI omdat zij over vitale sectoren gaan, denk aan: wegen, spoor, de Rotterdamse Haven, telefoonlijnen, internetverbindingen, gas en drinkwater.

Crisissfeer

Door al die met veel geheimzinnigheid omgeven bijeenkomsten, ademt politiek Den Haag ook in deze weken een crisissfeer. Maar de nationale crisisstructuur, zo zei premier Rutte maandag in het debat over Oekraïne, is ‘niet actief’. Het bekendst is die crisisstructuur van de coronapandemie, toen-ie eind februari 2020 werd ‘geactiveerd’.

“De meerwaarde is dat de crisisstructuur over departementen heen wordt gelegd,” zegt hoogleraar openbaar bestuur Rene Torenvlied. “Dan fungeert het als een soort spin in het web.”

Andere voorbeelden waarbij de nationale crisisstructuur werd ingezet was de watersnood van deze zomer, de tramaanslag in Utrecht (2019), orkaan Irma die Sint Maarten in 2017 teisterde en het neerhalen van MH17 (2014).

Maar de oorlog in Oekraïne is nog geen aanleiding de nationale crissistructuur van stal te halen, stelde Rutte in het debat. Die moet ‘toegevoegde waarde’ hebben en daar is nu geen sprake van, zei hij. Torenvlied, verbonden aan de Universiteit van Twente, noemt dat ‘een alternatieve weg’. “Rutte denkt dat het het voorlopig in de RVI kan.” In het geval van een ‘acutere situatie’, stelde Rutte, kan die structuur wel ‘dienstig’ zijn. “Omdat die zorgt voor een snelle integrale besluitvorming in geval van concrete dreigingen.”

Alleen de NCTV kan de crisis­struc­tuur activeren - altijd op verzoek van een bewindsper­soon. Daar komt geen rode knop bij kijken

NCTV

Maar waar gaat het dan over? Volgens een woordvoerder van de NCTV moet je bijvoorbeeld denken aan een situatie waardoor de nationale veiligheid van ons land in gevaar is. Een cyberaanval bijvoorbeeld, die het land plat kan leggen. Of een militaire dreiging. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Pieter-Jaap Aalbersberg, adviseert de minister van Justitie over óf de crisisstructuur nodig is. En alleen de NCTV kan de crisisstructuur activeren - altijd op verzoek van een bewindspersoon. Daar komt geen rode knop bij kijken. “Dan is het gewoon zo,” zegt een woordvoerder van de NCTV.

Bij de machtsovername door de taliban in Afghanistan, afgelopen zomer, en de daarop volgende chaotische evacuatie van Nederlanders en Afghanen uit het land, werd de nationale crisisstructuur niet ingesteld. Ook toen werd er in kleine groepjes overlegd. Daar kwam later veel kritiek op, omdat elke bewindspersoon naar zijn of haar eigen beleidsterrein keek, er geen gevoel van urgentie was en er tussen de departementen maar moeizaam werd gecoördineerd.

Kamerlid Pieter Omtzigt moest aan Afghanistan denken toen hij Rutte maandag in het debat vroeg of het al formeel crisis was, maar nog meer aan het begin van de coronacrisis. “Toen werd hier eigenlijk geen actie ondernomen, terwijl je door berichten uit het buitenland al kon voorzien dat het virus hier ook zou toeslaan.” Als de crisisstructuur eerder was opgetuigd, zegt Omtzigt, had Nederland misschien nét wat eerder kunnen beginnen met het inkopen van de later zo broodnodige mondkapjes. “Deze crisis heeft net als corona alle potentie voor een groot effect op Nederland. Dan verbaast het mij dat het kabinet nu nog niet kiest voor de crisisstructuur.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden