PlusAchtergrond

Het gezag herstellen? ‘In de Tweede Kamer wordt een slecht voorbeeld gegeven’

Agenten die worden opgejaagd, brandweermensen die moeten vluchten en Kamerleden die worden bedreigd. Hoe kan het gezag hersteld worden? ‘De politiek geeft het verkeerde voorbeeld.’

Hanneke Keultjes
Bij de rellen in Rotterdam werden veel vernielingen aangericht.  Beeld ANP
Bij de rellen in Rotterdam werden veel vernielingen aangericht.Beeld ANP

Joop van Riessen, oud-hoofdcommissaris van Amsterdam, moest afgelopen weekend regelmatig terugdenken aan de rellen die hij zelf als politieman meemaakte: de kroningsrellen in 1980 en het Bouwvakkersoproer in 1966. “Die waren toen wel heviger dan nu. Al is het voor de agenten die in het nauw zaten heftig, heel heftig.”

Van Riessen heeft ruime ‘rel-ervaring’. In 2000, bijvoorbeeld, toen de woede van de Amsterdamse Marokkaanse gemeenschap zich op de politie richtte. Een politieagent had op het Mercatorplein een man die een mes bij zich had doodgeschoten. Een woedende menigte verzamelde zich op het plein.

Er stond een batterij ME’ers klaar ‘om het geweld te keren’, zegt Van Riessen. “Maar toen dacht ik: ik ga alleen. Ik ga ze toespreken.” De menigte werd steeds stiller en mensen gingen naar huis. Om het gezag te herstellen als de lont al in het kruitvat zit, zegt Van Riessen, helpt het soms ‘om onverwachte dingen te doen’. “Ik zeg niet dat dit in Rotterdam had geholpen, hoor.”

Tweede Kamer

De oud-politieman kijkt naar Den Haag. “Het probleem zit in de samenleving zelf, maar gezag komt ook vanuit de politiek. En in de Tweede Kamer wordt momenteel een slecht voorbeeld gegeven.” Hij doelt onder meer op de dreigende taal van FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen (‘Uw tijd komt nog wel, er komen tribunalen’) in de richting van D66’er Sjoerd Sjoerdsma. Van Riessen: “En dat is niet de enige keer, het gebeurt voortdurend. Als je dan vraagt hoe het gezag hersteld kan worden, nou: dáár begint het.”

Oud-korpschef van Amsterdam, Joop van Riessen: ‘Het probleem zit in de samenleving zelf, maar gezag komt ook vanuit de politiek.’ Beeld Pim Ras
Oud-korpschef van Amsterdam, Joop van Riessen: ‘Het probleem zit in de samenleving zelf, maar gezag komt ook vanuit de politiek.’Beeld Pim Ras

Kamerlid Hanneke van der Werf van D66 is het met Van Riessen eens. “Onze woorden doen ertoe. Het wordt er niet ook niet makkelijker op om het gezag terug te krijgen als dit gedrag door sommige partijen vanuit de Tweede Kamer wordt gelegitimeerd.”

Volgens CDA-Kamerlid Hilde Palland is het herstel van gezag ‘een samenlevingsissue'. “Dit kan de overheid niet alleen. De samenleving moet een norm stellen: dit geweld tegen de politie kan niet!” En geweld door relschoppers ‘die de rechtsstaat ondermijnen’, zegt PvdA-Kamerlid Barbara Kathmann, moet op de eerste plaats ‘zwaar gestraft’ worden.

Investeren

Het niet zozeer gaat om het herstel van gezag, vindt Kathmann, maar om het herstel van vertrouwen. “Dan volgt gezag vanzelf. En dat betekent investeren in een zichtbare en benaderbare overheid die tussen de mensen in de wijken staat en problemen oplost van mensen als dat nodig is.”

Ook SP-Kamerlid Michiel van Nispen maakt zich zorgen over het toenemende ‘normloos gedrag’. Volgens hem moet er per groep relschoppers gekeken worden naar wat de beste aanpak is. “De notoire criminelen, de hooligans, daarvoor is een keiharde aanpak nodig in de hoop dat het afschrikkend werkt.”

Maar de vaak jonge ‘meelopers’ die toevallig op straat ronddoolden, moeten anders worden aangepakt. “Waarom lopen zij op straat? Hebben ze niks beters te doen op een vrijdagavond?” Van Nispen pleit voor een ‘wijkenaanpak’.

Avondklokrellen

De SP’er kijkt óók naar demissionair premier Mark Rutte, die na de avondklokrellen van begin dit jaar zei dat hij niet geïnteresseerd was in sociologische verklaringen. “Dat neem ik hem nog steeds kwalijk. Want je moet ook weten waaróm dit soort mensen de straat op gaat.”

Bij de avondklokrellen, eind januari 2021, moest de politie op verschillende plekken in het land ingrijpen. Ook in Eindhoven ging het mis. Beeld ANP
Bij de avondklokrellen, eind januari 2021, moest de politie op verschillende plekken in het land ingrijpen. Ook in Eindhoven ging het mis.Beeld ANP

Volgens oud-VVD-minister Uri Rosenthal, die als ‘crisisprofessor’ de Coolsingelrellen van 1999 en de strandrellen in Hoek van Holland van 2009 onderzocht, keren de relschoppers zich ‘tegen mensen met een schild en wapenstok’. Ook bij die eerdere rellen werden waarschuwingsschoten gelost, vielen gewonden en, in Hoek van Holland, zelfs een dode. “Agenten met wie wij spraken, vertelden dat ze de dood in de ogen hebben gekeken,” zegt Rosenthal. “Dat ze oprecht dachten dat hun laatste uur had geslagen.”

Parallellen met de VS

De geestelijk vader van het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement (COT) ziet parallellen met de ‘police riots’ in de Verenigde Staten. “Rellen gericht tegen de mensen die het geweldsmonopolie hebben. Het is een soort haat tegen de staat.”

Bij gebrek aan een andere ‘tegenstander’ (denk aan een rivaliserende voetbalclub of bijvoorbeeld pro-2G-demonstranten), wordt de politie dan als doelwit gekozen. Of eigenlijk: iedereen met een uniform aan – ook brandweerlieden of ambulancepersoneel – krijgt dan te maken met ‘bruut geweld’. En: “Ook journalisten.”

Volgens de oud-hoogleraar zit er ‘geen ideologie’ achter, al is er bij een kleine groep sprake van extremisme. “Men wil gewoon matten. Een demonstratie van redelijke en vreedzame types die zich tegen 2G keren wordt dan gewoon gekaapt.”

Drank en drugs

De politie, merkte Rosenthal uit zijn onderzoeken, heeft daar vervolgens weinig tegenin te brengen. “Relschoppers zijn vaak onder invloed van een combinatie van drank en drugs. Als je ze een klap geeft met de wapenstok, staan ze lachend op.” Hij kwam ooit een voorbeeld tegen van een hooligan die in een voetbalstadion ‘ongelukkig in zijn rug werd geduwd’, twaalf trappen naar beneden viel en gewoon doorging met vechten.

De samenleving, stelt Rosenthal, is grofweg te verdelen in drie groepen. Zij die vertrouwen hebben in de overheid, een groep die geen vertrouwen heeft in deze overheid maar hoopt dat er anderen aan de macht komen, en een ‘schil’ van mensen die zich van de staat afwenden. “Jullie gezag is ons gezag niet meer,” vat Rosenthal hun gemoedstoestand samen.

Uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen naar migratie, gastvrijheid en maatschappelijke onrust uit 2019 bleek dat na een representatieve steekproef onder Nederlanders óók dat een vrij grote groep (zo’n 20 à 30 procent) bereid zegt te zijn om geweld tegen de overheid te gebruiken. “Schrikbarend,” vindt Rosenthal, die het optekende in zijn laatste boek Als dat zou kunnen. De reden: maatschappelijk ongenoegen. “Dat is een smeulend vuur.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden