PlusAchtergrond

Het gedoe met AstraZeneca: ‘paniekvoetbal’ of niet?

En weer stokt het prikken met het vaccin van AstraZeneca vanwege mogelijke trombosevorming, tot ontsteltenis van deskundigen. ‘De overheid moet stoppen met paniekvoetbal.’

Een vaccinatielocatie van de GGD.  Beeld ANP
Een vaccinatielocatie van de GGD.Beeld ANP

Wat is er aan de hand?

Sinds vrijdag is Nederland voor de tweede keer deels gestopt met AstraZeneca. Weer vanwege twijfel of vaccinatie leidt tot een combinatie van trombose (verstopping van een bloedvat door een bloedstolsel) en daling van bloedplaatjes, die een rol spelen bij de bloedstolling. Volgens bijwerkingencentrum Lareb hadden vijf Nederlandse vrouwen tussen de 25-65 jaar een week na een prik met AstraZeneca zo’n ziektebeeld. Een van hen is overleden. Andere Europese landen hebben vergelijkbare meldingen en stopten ook (deels) met prikken. Volksgezondheidsminister Hugo de Jonge besloot daarom vaccinaties bij mensen onder de 60 jaar te staken tot in elk geval woensdag. Dan hoopt het Europees medicijnagentschap EMA meer duidelijkheid te bieden.

Wat vinden experts?

Die waren kritisch over de pauze in maart en zijn dat nu weer. “Paniekvoetbal,” zegt emeritus hoogleraar vaccinontwikkeling Ben van der Zeijst. “Zolang geen causaal verband is aangetoond tussen het zeldzame ziektebeeld en vaccinatie moet je doorprikken, omdat dat gezondheidswinst oplevert. De gezondheidsschade en sterfte als gevolg van Covid-19 zijn groter dan de mogelijke schade als gevolg van vaccinatie. Bovendien vind ik het vreemd dat de Haagse kringen geen trombose-experts hebben ingeschakeld bij dit besluit.”

En trombose-experts?

“Ik snap er niets van,” zegt hoogleraar klinische epidemiologie Frits Rosendaal (LUMC), gespecialiseerd in stollingsproblemen. “Ik ken alle Nederlandse artsen en onderzoekers uit de stollingswereld, niemand is geraadpleegd.”

Het is ‘hoogst aannemelijk’ dat de combinatie van trombose en lage bloedplaatjes komt door vaccineren met AstraZeneca, aldus Rosendaal. Het lijkt erop dat het immuunsysteem zo sterk wordt geactiveerd dat het lichaam antistoffen aanmaakt tegen de eigen bloedplaatjes, zogenoemde heparine-geïnduceerde trombocytopenie (hit).

Marco Cavaleri, hoofd vaccinatiestrategie van het Europees medicijnagentschap EMA, zei dinsdag in Italiaanse media dat er inderdaad een verband is tussen het vaccin en de zeldzame vorm van trombose. De precieze oorzaak weet hij nog niet. Het lijkt erop dat het immuun­systeem bij die patiënten zo sterk wordt geactiveerd dat het lichaam antistoffen aanmaakt tegen de eigen bloedplaatjes.

Maar in twee van de vijf Nederlandse meldingen zijn geen antistoffen gevonden die passen bij het hit-achtige beeld, vermeldt Lareb op de site . Bij drie meldingen is dit nog niet duidelijk. “Zonder die zekerheid is het bizar om te zeggen: we stoppen,” aldus Rosendaal. “Het vaccineren is zelfs bij mannen onder de 60 gestopt, terwijl de meldingen vrijwel alleen vrouwen betreffen.”

Rosendaal vindt dat Nederland aan het EMA moet overlaten of vaccineren veilig is. “Dat verzamelt alle gevallen in Europa en kan per leeftijdsgroep en geslacht de risico’s in kaart brengen. We weten dat wanneer miljoenen mensen gevaccineerd worden, je dingen gaat zien, zowel na als door vaccinatie. Het is onverstandig daar steeds meteen het programma op aan te passen.”

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Waarom vinden experts dat je moet doorgaan met vaccineren?

Zelfs als er een causaal verband is, zoals het EMA nu bevestigt, komt de gevreesde bijwerking slechts zeer zelden voor. In Groot-Brittannië zijn 30 gevallen gevonden – waarvan 7 dodelijk – op 18 miljoen prikken. In Nederland zijn vijf verdachte gevallen gemeld op zo’n 400.000 prikken. “Er ontstaat een verkeerd begrip van de veiligheid van geneesmiddelen en vaccins,” zegt Rosendaal. “Veiligheid betekent niet dat er geen bijwerkingen zijn. Dat kan alleen bij homeopathie. Trombose ontstaat bijvoorbeeld ook als gevolg van de anticonceptiepil, maar omdat het zeer zeldzaam is, wordt dat getolereerd. De perceptie van risico’s is echter ingewikkeld.”

Hoe werkt dat dan?

De kans op trombose na vaccinatie met AstraZeneca zit tussen de kans op overlijden door een hondenaanval en getroffen worden door bliksem, twitterde viroloog en OMT-lid Marion Koopmans. De kans is heel klein, wil ze maar zeggen.

“Als mensen zelf denken dat ze grip hebben op een risico, schatten ze dat risico lager in dan wanneer ze denken geen grip te hebben,” zegt Van der Zeijst. Daarom zijn automobilisten doorgaans minder bevreesd dan passagiers in het vliegtuig. “Automobilisten denken dat ze hun lot in eigen handen hebben, maar mede vanwege het gedrag van andere verkeersdeelnemers is de kans op sterfte bij autorijden groter dan bij vliegen.”

Dat mechanisme kan ook optreden bij vaccinaties. Wie afgelopen jaar mede door eigen handelen geen coronabesmetting opliep, kan inschatten dat een infectie ook in de toekomst achterwege blijft. Een vaccinatie brengt daarentegen een concreet, onbeïnvloedbaar risico op een dodelijke bijwerking met zich mee. “Maar dat risico is kleiner dan de kans op besmetting,” aldus Van der Zeijst. “En risicogroepen hebben na besmetting weer een verhoogde sterftekans.”

Rosendaal: “Per dag worden nu 20.000 mensen besmet. Die mensen besmetten ook weer anderen, wat niet gebeurt als ze gevaccineerd zijn.”

null Beeld Nosh Neneh
Beeld Nosh Neneh

Hoe staat het met het imago van het AstraZenecavaccin?

Steeds slechter. In de onderzoeksfase was er onduidelijkheid over de effectiviteit. Het Brits-Zweedse concern levert veel minder doses dan gepland. Ook waren er tegenstrijdige berichten van de Gezondheidsraad, adviesorgaan van het kabinet. Aanvankelijk werd het vaccin afgeraden voor 65-plussers. “Daarna zette de overheid het licht op rood, vervolgens op groen en nu weer op rood voor zestigminners,” aldus Van der Zeijst. “Voor de doorsneeburger is er geen touw meer aan vast te knopen. Dat voedt de argwaan tegen het vaccin.”

Rosendaal: “Ouderen zijn nu beducht voor vaccinatie, terwijl voor hen de balans nog meer in het voordeel van vaccineren is.”

Kan Nederland niet zonder het vaccin van AstraZeneca?

Ja, maar dan duurt het waarschijnlijk langer voordat voldoende mensen zijn ingeënt om de lockdown te versoepelen of op te heffen. Stip aan de horizon is dat begin juli bijna 12 miljoen Nederlanders van 18 jaar en ouder (deels) zijn gevaccineerd. Dit kwartaal levert AstraZeneca volgens de ramingen 4,3 miljoen vaccins; ruim een kwart van alle vaccins die Nederland deze periode verwacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden