PlusInterview

Hersteloperatie toeslagenaffaire onbeheersbaar: ‘Kabinet moet even flink zijn’

De hersteloperatie voor toeslagenouders is onbeheersbaar geworden. Gemeenten eisen nu dat mensen die zich ten onrechte hebben gemeld de deur wordt gewezen en dat zwaarst getroffenen als eerste worden geholpen.

Carla van der Wal
Premier Mark Rutte komt aan bij het Catshuis voor een gesprek met gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire.  Beeld ANP
Premier Mark Rutte komt aan bij het Catshuis voor een gesprek met gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire.Beeld ANP

Met deze ingrepen moet orde op zaken worden gesteld in de vastgelopen hulp aan toeslagenouders. Dat zegt Peter Heijkoop, verantwoordelijke bij de Vereniging voor Nederlandse Gemeenten (VNG). Op korte termijn worden besluiten genomen die de hersteloperatie vlot moeten trekken. De inzet van gemeenten is daarbij dat mensen die zich ten onrechte hebben gemeld snel worden afgewezen, dat zwaarst getroffenen het eerst worden geholpen en dat de samenwerking tussen gemeenten en de Belastingdienst verbetert.

Gemeenten willen ook mee kunnen kijken in dossiers van de Belastingdienst en snel contact kunnen leggen. Want opmerkelijk genoeg kan de Belastingdienst, die zelf op illegale wijze persoonsgegevens gebruikte om fraudelijsten aan te leggen, maar zeer moeilijk gegevens uitwisselen met gemeenten. Er wordt overlegd met de Autoriteit Persoonsgegevens om te kijken of en hoe dat probleem verholpen kan worden.

Vastlopen

Al na de zomer bleek dat de hersteloperatie om slachtoffers van de toeslagenaffaire te helpen niet goed verliep. Peter Heijkoop zat met VNG-collega’s en een deel van het kabinet aan tafel. Alle aanwezigen wisten: Ruttes besluit om slachtoffers van een belastingdienst die rücksichtslos en illegaal te werk ging te compenseren, wat het ook zou kosten, dreigt totaal vast te lopen.

Triest genoeg kwam die constatering voor Heijkoop niet als een verrassing. “Ik heb tegen Rutte zelf eerder ook gezegd dat je de toeslagenaffaire niet met het chequeboek kunt oplossen. Het gaat over veel meer dan geld geven. Het gaat over herstel van mensen, van vertrouwen in de overheid.”

En terwijl iedereen dat voelt, zag Heijkoop hoe onrecht plaats begon te vinden in een operatie die recht moet doen. “Een deel van de gedupeerden kan goed worden geholpen. Maar er zijn uitwassen, waarbij mensen met 60.000, 70.000 euro worden gecompenseerd terwijl ze voor 3000 euro gedupeerd zijn. Sommigen hebben, met alle respect, de toeslagenaffaire allang achter zich gelaten. Er zijn kinderen uit nieuwe relaties, die werden geboren na de affaire, maar toch aanspraak kunnen maken op 10.000 euro. Er zijn mensen die compensatie willen, terwijl ze geen kinderen hebben, of nooit toeslagen aanvroegen.”

“Bureautjes ronselen mensen om compensatie aan te vragen. De fout die recent is gemaakt, waardoor frauderende Bulgaren, die toeslagen ontvingen, nu ook worden gecompenseerd, gebeurt omdat het met de grote schep gaat. Het zou in eerste instantie gaan over achtduizend, negenduizend mensen. Nu gaat dat aantal richting de 50.000 en is met de hersteloperatie 5 miljard euro gemoeid.” De toeslagenaffaire is, kortom, geëxplodeerd.

Hoe kijken gemeenten daarnaar?

“Wij waren afgelopen jaar soms echt heel teleurgesteld in hoe het liep. We hebben ervaren dat het kabinet te veel gericht was op beeldvorming. Toen het afgelopen zomer besloot de regeling uit te breiden naar bijvoorbeeld ex-partners en kinderen zeiden wij: handel nu eerst de gevallen af die er zijn, in plaats van nieuwe regelingen aan te kondigen, die allerlei verwachtingen wekken. Vervolgens krijgen wij alle telefoontjes over zo’n bekendmaking zonder dat het met ons wordt afgestemd.

“De samenwerking met de Belastingdienst verliep ook moeizaam. Privacy zat in de weg. Dan wilden wij bijvoorbeeld weten wanneer de 30.000 euro compensatie werd uitgekeerd. Je kan je voorstellen dat mensen die in de schulden zitten en die ineens zo’n bedrag krijgen, misschien hulp nodig hebben om daarmee om te gaan. Maar dat kon dan niet.”

Wat hebben de gemeenten toen gedaan?

“We hebben dat gedeeld. En we hebben samen met de Belastingdienst gewerkt aan wat we de herijking noemen. Hierin zijn allerlei ideeën over het vlottrekken van de operatie op een rijtje gezet. Een van de dingen die daaruit duidelijk naar voren kwam, is dat het verbeteren van de operatie heel moeilijk wordt zonder een grotere rol voor gemeenten. De nieuwe staatssecretaris heeft dat ook uitgesproken. Begin december hebben we daarom als gemeenten gezegd: we willen een stap naar voren doen.”

Maar jullie hebben wel zo jullie voorwaarden?
“Ja, ik heb het kabinet gezegd: jullie moeten nu echt even flink zijn. Kijk naar welke mensen nu echt zijn gedupeerd. Mensen die zich ten onrechte hebben gemeld, moeten uit de hersteloperatie en de zwaarst getroffenen moeten als eerste worden geholpen. Een andere voorwaarde is betere gegevensuitwisseling tussen de Belastingdienst en gemeenten, zodat wij gedupeerden goed kunnen helpen.”

Momenteel worden sommigen van hen namelijk helemaal niet geholpen. Anderen worden verschillend geholpen in verschillende gemeenten. Amsterdam ging direct aan de slag. Rotterdam besloot meteen ruimhartig te compenseren, nog voor besluiten van het kabinet. Maar op andere plekken kreeg de affaire minder prioriteit, of zijn wachtlijsten ontstaan bij de gemeentelijke loketten waar slachtoffers zich kunnen melden. Bovendien lopen gemeenten zelf ook tegen wachtlijsten aan als toeslagenouders vragen om een woning of psychische bijstand.

“We moeten daarom ook gesprekken voeren, uitleggen dat wat wordt gevraagd soms niet realistisch is. Het feit dat je zo’n gesprek voert, is vaak al heel belangrijk. Erkenning voor een groep mensen die ontzettend is beschadigd, die kapot is gemaakt. Ze zijn hun vertrouwen in de overheid kwijt.”

U maakt deel uit van de overheid. Raakt u dat?

“De verhalen van slachtoffers die ik zelf heb gesproken zijn me onder de huid gaan zitten. Ik heb er wakker van gelegen.” Maar het motiveert ook. “Uiteindelijk gaat het nu om echt herstel, het structureel helpen van ouders.”

In de gemeente waar u zelf wethouder bent, in Dordrecht en omstreken, blijken tientallen zwaar getroffen ouders, die ook hun kinderen kwijtraakten, ondertussen onvindbaar.

“Van de ouders die uiteindelijk met uithuisplaatsingen te maken kregen, kennen wij er veel niet. Dat zijn vaak mensen die naar andere gemeenten zijn verhuisd, of zelfs naar het buitenland vertrokken. Er zijn mensen die ontzettend bang werden en zich schuil hebben gehouden. Als het gaat om de uithuisgeplaatste kinderen, dat gaat veel gemeenten boven de pet, om dat op te lossen.”

Het is ook nogal wat. Wanneer werd voor het eerst duidelijk dat het om 1115 kinderen gaat?

“Dat was tijdens een bestuurlijk overleg. We wisten wel dat het soms voorkwam. We wisten dat mensen hun baan verloren, relaties op de klippen liepen. Ik heb wel eens een percentage van 70 gezien, een gigantisch aantal toeslagenrelaties die er niet meer zijn. Er zijn voorbeelden van zelfmoorden, vreselijke uitwassen. En uithuisplaatsingen van kinderen dus, ook al weten we niet of die altijd het gevolg zijn van de toeslagenaffaire; er waren ook onveilige situaties die tot uithuisplaatsingen hebben geleid. Maar uiteindelijk bleek dus tijdens een overleg dat de cijfers die dag, dat was in oktober, op de website van het CBS zouden worden geplaatst. Van dat getal, 1115 uithuisplaatsingen, zijn we natuurlijk geschrokken. Het is goed dat er een onderzoek komt. Dat moet heel zorgvuldig worden uitgevoerd. Deze materie is zo gevoelig.”

Is dit alles tot een goed einde te brengen? Ligt u daar ook wel eens wakker van?

“Ja. Ik lig niet alleen wakker van de verdrietige verhalen, ook van de machteloosheid die je soms ervaart aan de bestuurlijke tafels. Het is met afstand het meest heftige dossier uit mijn loopbaan. Er zijn ook veel vragen: als we dit doen, wat gebeurt er dan? Maar ik wil wel positief afsluiten. Dat kan ik denk ik ook. Want bij het kabinet bestaat inmiddels ook het idee: laten we zorgvuldig zijn, eerlijk in de communicatie en echt werken aan het herstel van vertrouwen. We trekken daarin graag samen op.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden