Plus

Hebben we een gezagsprobleem? Ook als het kabinet streng wordt, luisteren mensen niet

Terwijl in de Tweede Kamer een ernstig debat over de coronacrisis gaande was, telden kroegtijgers 50 meter verderop aan het Haagse Plein feestend af naar de sluiting van de horeca. Heeft het kabinet nog wel gezag?

Horecagasten op de Grote Markt. De horeca gaat voorlopig weer dicht.Beeld ANP

Premier Mark Rutte zei het meermaals: “Ik wil helemaal niet de baas spelen hier. Dat ben ik ook helemaal niet.” Burgers moeten, lichtte hij toe, zelf zo verstandig zijn om zich aan de coronaregels te houden. Deze week moest hij schoorvoetend erkennen dat die tactiek heeft gefaald. Nederland staat bovenaan in de ranglijsten met hoogste aantal besmette personen per honderdduizend inwoners.

En terwijl Rutte woensdagavond in de Tweede Kamer erkende dat er ‘steviger’ had moeten worden ingegrepen toen deze zomer bleek dat het de verkeerde kant opging, werd pal voor het Kamergebouw de horeca-lockdown feestend ingeluid. Alle waarschuwingen ten spijt. De beelden gingen de wereld over.

Zorgelijke trend

Er waren de afgelopen maanden veel voorbeelden van groepen mensen die zich niet aan de coronaregels hielden. Hebben we een gezagscrisis in Nederland? Mark Bovens twijfelt. De hoogleraar bestuurskunde en lid van de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid (WRR): “Wat er bijvoorbeeld in dat café op het Plein gebeurde, kan ook een ongelukkige dynamiek zijn geweest van muziek en andere omstandigheden.”

Maar er is wel een zorgwekkende trend gaande in de samenleving, zegt hij. Dat komt doordat het vertrouwen in de overheid volgens hem daalt of stijgt met het consumentenvertrouwen. “Een economische crisis heeft effect op de mate waarin gezag wordt geaccepteerd. Nu zie je dat nog niet zo terug in de cijfers, omdat de economische klap nog niet ten volle wordt gevoeld.”

Als dat klopt, staat ons nog wat te wachten nu de nieuwe lockdown de economie nog grotere schade toebrengt. De pandemie duurt al ruim een half jaar. Uit onderzoek van het RIVM blijkt dat we weliswaar het beleid in grote mate steunen, maar ons er slecht aan houden. Zo staat 84 procent achter de maatregel om thuis te blijven bij klachten. Toch gaat 43 procent gewoon met een hoest of loopneus naar het werk, 64 procent bezoekt familie en vrienden en 41 procent gaat nog naar de horeca. En zelfs van de mensen die positief zijn getest op het coronavirus, ging de afgelopen tijd een op de vijf nog gewoon naar buiten.

Ondermijning gezag

Net als Bovens vindt Gabriël van den Brink, emeritus hoogleraar (maatschappelijke) bestuurskunde, gezagscrisis een te groot woord. Maar er is wel echt iets aan de hand in ons land, vindt hij. “Sinds de jaren 60 is een ondermijning van het gezag gaande en dat is eigenlijk niet meer gestopt. De individualisering, de liberalisering de gedachte ‘wij bepalen zelf wel wat de wet is’, is sinds toen in opmars.”

Tot problemen leidt dat ‘normaal gesproken’ niet, denkt Van den Brink. “Behalve in noodsituaties als deze. Dan wordt het alleen maar erger. Mensen zijn dan wel bereid even een offer te brengen, maar stellen na een tijdje het gezag opnieuw ter discussie.”

In de Tweede Kamer houden oppositiepartijen Rutte verantwoordelijk voor dat gedrag. Doordat hij de verantwoordelijkheid vooral bij burgers legde, zou het aantal besmettingen nu zijn ontspoort. ‘Gebrekkig leiderschap’, fulmineerde PvdA-voorman Lodewijk Asscher.

Lodewijk Asscher (PvdA) tijdens een plenair debat in de Tweede Kamer over de regeringsverklaring.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Het kabinet is ook wel iets te verwijten, denkt Van den Brink. Het beleid had duidelijker gekund, maar het is de vraag of dat veel geholpen had. “Want welke beleidskeuzes er ook worden gemaakt, het gezag wordt toch wel aangevallen. Dat gebeurt overigens overal in het Westen. Wel zie je een interessant verschil met Frankrijk, waar de gezagsuitoefening een meer autoritair karakter heeft. Van de leraar tot de burgemeester.”

Een oplossing op korte termijn is er dan ook niet. “Sterker nog: de tragiek is dat als burgers zich niet uit eigen beweging aan de regels houden de overheid voor meer repressie zal kiezen. En dat zet de partijen alleen maar verder tegen elkaar op.”

Mislukken

Pogingen de sluiting van de horeca ordelijk te laten verlopen, lijken zo tot mislukken gedoemd. Dit keer koos het kabinet er niet voor de lockdown per direct af te kondigen, zoals begin maart toen cafés en restaurants dezelfde avond nog dicht moesten. Op verzoek van de burgemeesters kreeg de horeca nu een dag respijt. De abrupte sluiting in maart leidde immers tot handhavingsproblemen. Met veel mensen op straat, chagrijn en lange rijen voor de coffeeshops.

Maar ook nu weer liep het dus op plekken uit de hand. Het RIVM had al gezegd dat bij een aangekondigde lockdown er een groot risico was op ‘go out with a bang’- feestjes. En dat gebeurde hier en daar dus.

Het is voor de overheid lastig het goed te doen, vinden de deskundigen. Wel heeft de affaire rond de bruiloft van minister Ferd Grapperhaus het gezag verder ondergraven. Van den Brink: “Door zijn fout zien mensen hun eigen gelijk bevestigd dat regels niet na te leven zijn. Dat is een vrij primitieve reactie en het doet de zaak geen goed, maar dat gebeurt wel.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden