PlusAchtergrond

Gezocht: ministers voor kabinet-Rutte IV. Maar wie wil?

Nu de vorming van een kabinet-Rutte IV lijkt te gaan slagen, zoeken de partijen kabinetsleden. Dat valt nog niet mee.

Tobias den Hartog en Hans van Soest
null Beeld ANP
Beeld ANP

Menno Snel zat vijf jaar geleden, een ochtend in oktober, net aan zijn ontbijt in Washington toen de telefoon ging. D66-kopstuk Wouter Koolmees. “Heb jij wel eens nagedacht staatssecretaris te worden?” Snel, toen nog medewerker van het Internationaal Monetair Fonds en niet eens lid van de partij, dacht er een dag over na. Negen dagen later stond hij oog in oog met de koning voor beëdiging.

Achter de schermen van de formatie vinden nu vergelijkbare telefoontjes plaats. De onderhandelingen zijn in een laatste fase: deze week wordt een coalitieakkoord verwacht. En dus moeten de leiders van VVD, D66, CDA en ChristenUnie op zoek naar een nieuwe kabinetsploeg, die dan rond de jaarwisseling kan aantreden.

Was die zoektocht vijf jaar geleden al moeilijk, nu ligt de lat nóg hoger. Volgens VVD-leider Mark Rutte moet zijn volgende kabinet ‘nieuw elan’ uitstralen. En dat met dezelfde vier partijen die niet eens bij voorbaat kunnen rekenen op steun in de Eerste Kamer.

Volgens ingewijden moeten de ministerskandidaten daarom een zeker profiel hebben. Met in de omschrijving: kandidaten met een klein ego die goed tegen hun verlies kunnen.

Dat wordt niet gemakkelijk, moppert een hoge VVD’er. Leuk hoor, die torenhoge verwachtingen dat het nieuwe kabinet voor een nieuwe bestuurscultuur moet zorgen. “Maar geen van de partijen heeft de luxe om voor elke post vijf, zes geschikte kandidaten te vinden. Dus moeten ze deze keer aan bijzondere eisen voldoen? Laten we blij zijn dat we mensen vinden die voldoen, punt.”

VVD

Mark Rutte zal er niet gerust op zijn: het aantal mensen dat hij kan bellen voor een plekje in het kabinet slonk de laatste jaren. Zo vertrokken Edith Schippers en Klaas Dijkhoff. Wel draaiden Dennis Wiersma en Dilan Yesilgöz de laatste maanden vast ‘warm’ als invallers in het kabinet. De VVD heeft ook ‘zekerheidjes’: Sander Dekker kwam zijn periode als minister voor Rechtsbescherming door zonder kleerscheuren. Ook wordt voorzichtig gekeken naar de afgetreden Jeanine Hennis en de (na een affaire) vertrokken Han ten Broeke. Die zouden nu ‘lang genoeg op het strafbankje hebben gezeten’.

Nu is het altijd al lastig geweest om mensen te vinden die staan te trappelen. Ja, het ministerschap is een mooie, prestigieuze baan. Maar het bedrijfsleven betaalt beter, het afbreukrisico als bewindspersoon is gigantisch: elke misstap wordt uitgevent. Je privéleven ligt onder een vergrootglas en als je wordt weggestuurd door het parlement is dat een knauw voor je (politieke) carrière.

‘Over mijn lijk’

Zo bedankte VVD-coryfee Edith Schippers ervoor terug te keren naar Den Haag. De reden? Na al die werkweken van tachtig uur was het nu wel tijd om er meer te zijn voor haar tienerdochter. Recent polste de VVD vergeefs MKB-baas Jacco Vonhof. “Nee, bedankt,” klonk het. En voormalig CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma zou ‘over mijn lijk’ hebben geantwoord op eenzelfde vraag.

Oud-minister Gerd Leers geeft het de vier partijleiders te doen. Hij probeerde een tijd oud-politici aan nieuw werk te helpen, dat was niet altijd makkelijk. “Het is toch al moeilijk mensen te vinden voor het openbaar bestuur. Als er zoveel druk op ligt, wordt het voor deze taak niet minder ingewikkeld.’’

Aan het zoeken naar bewindspersonen gaan in een formatie harde onderhandelingen vooraf. Alle vier de partijen claimen belangrijke ministersposten. Dat is net een potje kaarten, waarbij de grootste partij als eerste een ministerie kiest en ze vervolgens het rijtje afgaan. Heel simpel: VVD kiest eerst, dan tweede partij D66, dan het CDA en tot slot ChristenUnie. Waarmee niet is gezegd dat de andere drie partijen met die keuze instemmen. De vorige keer kwam de verdeling pas na het debat over het coalitieakkoord rond.

D66

Bij D66 moet een streep door de naam van Wouter Koolmees. De minister van Sociale Zaken deed het goed, vindt de partij, maar hij heeft geen trek meer in de stress. Wél iemand die door wil: Hans Vijlbrief, nu nog op Financiën. Vraag is of Sigrid Kaag dat ministerie zelf wil gaan bestieren, of dat ze dat aan hem laat. Vijlbrief werkte er ook als ambtenaar. Ook Steven van Weyenberg maakte al vlieguren als invaller. Als verrassing wordt soms ook Franc Weerwind genoemd, nu nog burgemeester in Almere.

De VVD mag als grootste de premier leveren, D66 wil de op een na prestigieuste post: het ministerie van Financiën. En dan komt, omdat er veel geld in omgaat, Sociale Zaken in beeld. Daarna wordt er gekeken naar een goede mix waarin iedereen iets van zijn gading vindt: elke partij wil een ministerie met aanzien, zoals Zorg of Onderwijs.

Daarbij wil elke partij een ministerie waar zij zich mee kan onderscheiden richting de achterban. Zo willen VVD en CDA doorgaans graag Justitie (‘hard optreden!’). En zowel D66 als ChristenUnie zal graag de post op Klimaat bemensen.

CDA

Bij het CDA hangt veel af van wat leider Wopke Hoekstra doet. Hij heeft nog niet formeel aangegeven of hij in de Kamer blijft of minister wordt. Wel wil hij flinke vernieuwing doorvoeren. Hugo de Jonge heeft aangegeven beschikbaar te zijn voor een nieuwe ronde. Andere kanshebbers: Europarlementariër Esther de Lange en Kamerlid Anne Kuik. Nog wat namen op de longlist: Cecile Heemels, actief binnen de partij, of provinciebestuurders als Eddy van Hijum en Madeleine van Toorenburg.

Ditmaal zullen er zo’n dertig ministers en staatssecretarissen komen, is de verwachting. Meer dan in 2017, want de werkdruk was te hoog, zo bewees het uitvallen van ministers Bruno Bruins en Bas van ’t Wout. Als de posten eenmaal verdeeld zijn, worden de gepolste kandidaten nog eens gebeld. Al is het lijstje met kandidaten niet altijd lang doordacht: soms is het stom toeval dat iemand in het kabinet belandt.

Zo werd Herman Heinsbroek minister van Economische Zaken in Balkenende I, omdat hij de buurman was van LPF’er Ferry Hoogendijk. En verpleeghuisarts Marlies Veldhuijzen van Zanten werd staatssecretaris van Zorg in Rutte I, omdat CDA-leider Maxime Verhagen vlak voor de deadline nog dringend iemand zocht. Zijn vrouw kende nog wel een collega die misschien geschikt was...

ChristenUnie

De kleinste partij heeft de minste posten te verdelen, maar vist ook in de kleinste vijver. Gert-Jan Segers zal daarom het hoofd breken over wie hij kan bellen. Een rol voor Carola Schouten (nu op Landbouw) lijkt een logische. Ook staatssecretaris Paul Blokhuis wil door, Arie Slob (nu Onderwijs) ‘liever niet’, alleen als het ‘moet’. Ook CU-sympathisant Pieter-Jaap Aalbersberg wordt genoemd, maar die blijft liever op zijn post als Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

Om uit te stralen dat dit kabinet het helemaal anders gaat doen en Rutte IV echt niet zo maar een doorstart is van Rutte III, is afgesproken dat het regeerakkoord beknopt wordt. Alleen afspraken op hoofdlijnen, is de belofte. Na hun beëdiging moeten de ministers die hoofdlijnen uitwerken in een soort regeerprogramma, zo kondigde informateur Johan Remkes eerder aan.

“Ik weet het niet, hoor,” zegt oud-minister Uri Rosenthal over die aanpak. “Een regeerakkoord beantwoordt de vraag: wat willen we en waarom. Een regeerprográmma moet de hoe-vraag beantwoorden, maar dat is in de politiek nou juist altijd het springende punt!”

In 1981 leidde zo’n aanpak bijna direct na het aantreden van het kabinet-Van Agt II tot een crisis: CDA en PvdA konden het niet eens worden over de financiële uitwerking (het hoe) van het regeerakkoord. Zo’n vaart zal het nu niet lopen, denkt Leers. Ook omdat het akkoord toch veel gedetailleerder wordt dan eerder beloofd, erkennen bronnen.

Lastig krijgen de nieuwe ministers het wel. Omdat de coalitie geen meerderheid heeft in het parlement, moeten ze met de pet rondgaan langs de oppositie. Rosenthal: “Ikzelf maakte dat mee in Rutte I. Ik zat compleet klem tussen PVV en de andere kant. Ik kon niks in feite. Partijen moeten op zoek naar mensen met veel lef.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden