Plus Achtergrond

Gaat de kop van Bijleveld toch rollen?

De spanning binnen de coalitie van Rutte III loopt op nu er meer bekend is over welke-minister-wanneer-wat-wist over de burgerdoden die in 2015 vielen bij een bombardement in Irak. De oppositie beticht de premier van liegen.

Minister Ank Bijleveld (Defense) staat onder zware druk. Beeld Lex van Lieshout/ANP

Bijna drie weken wachtte politiek Den Haag op de brief waarin duidelijk zou worden wie wanneer op de hoogte werd gesteld van een misgelopen bombardement op 3 juni 2015 in de Iraakse stad Hawija. Maar nu de brief er ligt, is de onduidelijkheid eigenlijk alleen maar groter geworden.

GroenLinksleider Jesse Klaver blaast het hoogst van de toren. Volgens hem zijn de drie weken gebruikt om een relaas te componeren waarin premier Mark Rutte wordt vrijgepleit.

Ga maar na: toenmalig defensieminister Jeanine Hennis zegt dat ze de premier ‘vermoedelijk’ heeft ingelicht dat er onderzoek werd gedaan naar een tweede explosie na het gooien van een bom door een Nederlandse F-16. Dat er gekeken moest worden of er burgerdoden waren gevallen. Rutte zegt zich dat niet te herinneren, maar ‘sluit óók niet uit’ dat het gesprek ‘heeft plaatsgevonden’.

Het haperende geheugen van Rutte wekt schamper gelach. Zo ging het ook al met de dividendbelasting en de bonnetjesaffaire. En nu is het beeld dat hij zeventig burgerdoden in zijn oor gefluisterd kreeg, maar die mededeling ‘vergat’. Daarbij komt dat minister Ank Bijleveld van Defensie eerst leek te beamen dat er bij het bombardement zeventig burgers waren omgekomen. In het doelwit, een bommenfabriek, lagen namelijk veel meer explosieven dan werd gedacht.

Geen eindrapport

Maar nu schrijft ze dat het ‘tot op de dag van vandaag’ niet duidelijk is hoeveel burgers de dood vonden. Het Amerikaanse eindrapport werd namelijk nooit opgemaakt. Andere bronnen – de VN, het Rode Kruis, Airwars en pers­bureau Reuters – spreken over tussen de 70 en 170 dodelijke slachtoffers.

Dat dit grote aantal ‘niet bij de politieke top terechtkwam’ vindt Klaver ‘ontluisterend en volstrekt ongeloofwaardig’. “Of het systeem werkt niet, of het is niet waar.”

Maar toen Hennis premier Rutte informeerde, noemde zij überhaupt geen aantallen, liet Hennis weten. Ze sprak ‘slechts’, benadrukt men in VVD-kringen, van een ‘onderzoek’ dat moest uitwijzen óf er doden waren gevallen. Ze sloeg daarbij bovendien geen ‘alarmerende toon’ aan. Zo werd het toenmalig minister Bert Koenders (PvdA) van Buitenlandse Zaken ook verteld.

De kwestie zorgt voor tweespalt binnen de coalitie. Als het debat misloopt, moet niet alleen Bijleveld vandaag aftreden, benadrukken CDA’ers. Ze wordt niet de bliksemafleider van Rutte, waarschuwt een ingewijde.

Straatje schoonvegen

De liberalen hebben op hun beurt juist een appeltje te schillen met CDA’er Bijleveld. In een poging haar straatje schoon te vegen in het eerste debat noemde ze haar voorganger Hennis bij naam. “Wel vier keer.” Dat vonden VVD’ers weinig chic. Andere betrokkenen uit 2015 wijzen erop dat Hennis dat niet deed toen zij in 2017 moest aftreden. Zij noemde de naam van Hans Hillen niet, terwijl onder zijn verantwoordelijkheid mortiergranaten werden gekocht die een fataal ongeluk in Mali veroorzaakten.

Bij het CDA en Bijleveld is ergernis over de manier waarop D66-Kamerlid Salima Belhaj, een coalitiegenoot, de minister tijdens het debat wel erg scherp bevroeg. D66 en ChristenUnie lijken de rijen nu wel te sluiten. D66-leider Rob Jetten wil wel weten waarom Rutte niet op onderzoek uitging. Maar is dat ‘nalatig’? “Nee, dat gaat weer te ver.”

Ook CU-leider Gert-Jan Segers wil vooral ‘vooruitkijken’ over hoe ministers in de toekomst over incidenten worden geïnformeerd. “Ik geloof de premier als hij zegt dat hij zich niets kan herinneren, ja. Het zal zo zijn gegaan dat het geen indruk heeft achtergelaten.”

Kritiek oppositie

In de oppositie is men er nog niet klaar mee. Naast GroenLinks staan tien fracties klaar met kritiek. Alleen de PvdA zit in een lastig parket. De partij steunde begin november een motie van wantrouwen tegen Bijleveld, omdat haar voorganger Hennis de Kamer verkeerd had geïnformeerd. Zij stelde tot twee keer toe dat er ‘voor zover op dit moment bekend’ geen sprake was van Nederlandse betrokkenheid bij burgerslachtoffers, terwijl zij toen al meer wist.

Maar nu blijkt dat juist toenmalig PvdA-minister Koenders vanaf juni 2015 vijf keer werd verteld dat er een onderzoek liep naar Hawija. Niettemin houdt Koenders (eveneens) vol daar geen herinnering aan te hebben.

PvdA-leider Lodewijk Asscher vergoelijkt dat. “Het is nogal een verschil of iemand heeft gezegd: we doen onderzoek naar iets, of er is gezegd: joh, ga even zitten, want ik moet je vertellen dat er misschien iets heel ergs is gebeurd.” Maar daarmee verexcuseert hij ook Rutte.

Of daarom een eensgezinde aanval van de oppositie op het kabinet echt van de grond zal komen, valt te betwijfelen. Maar het haperende geheugen van Rutte en de wispelturig informerende Bijleveld zijn sowieso duidelijk doel­witten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden