PlusExclusief

Frustratie om trage boosterprik: zo miste Nederland (wéér) de boot

Nederland treuzelde volgens diverse deskundigen met de boosterprik, waardoor de deltavariant nog agressiever om zich heen grijpt. De GGD’s wachtten op een formeel startschot, daarna duurde het nog weken voordat begonnen werd. ‘Je moet een dag na een advies kunnen starten.’

Marcia Nieuwenhuis en Niels Klaassen
Demissionair Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (CDA) spreekt met de pers terwijl een GGD-medewerker een boosterprik zet bij een oudere inwoner van Den Haag.  Beeld ANP
Demissionair Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (CDA) spreekt met de pers terwijl een GGD-medewerker een boosterprik zet bij een oudere inwoner van Den Haag.Beeld ANP

Oud-RIVM-topman Roel Coutinho, de voorganger van Jaap van Dissel, snapt niet dat de uitvoering zo lang op zich liet wachten na het groene licht van de Gezondheidsraad op 2 november. “Zo’n ministerie weet wat eraan komt. De minister liep zelfs al op het advies vooruit in oktober. Er was tijd. Nu duurt het weken, en gebeurt het maar mondjesmaat.”

Vooruitzien

Opnieuw spelen de complexe crisisorganisatie, logistieke hobbels, personeelsproblemen bij de GGD en een afwachtende houding de campagne parten. En dat terwijl het kabinet en de GGD eerder stelden ‘klaar te zijn’ voor het geval dat. “Vaccineren is vooruitzien,” zegt immunoloog Ger Rijkers. “Je moet snel handelen, niet wachten met zandzakken leggen tot het water al bij het huis is.”

Want het is geen overbodig extraatje, die boosterprik. Een derde shot Pfizer is bittere noodzaak tegen de deltavariant, stellen experts. In september wees de EU-organisatie ECDC al op het belang van een extra vaccindosis, afgelopen woensdag riep de Europese gezondheidsdienst zelfs alle landen op om iedereen van 40 jaar en ouder zo snel mogelijk een derde prik te geven.

De afgelopen maand hadden welgeteld 894 verpleeghuizen in Nederland te maken met een of meer infecties. Juist daar had een snelle boosterprik het verschil kunnen maken. Maar volgens de huidige planning komen 60-minners hier pas ergens in 2022 aan de beurt. Sinds vorige week worden verpleeghuisbewoners, zorgmedewerkers en de oudste ouderen ingeënt met een extra dosis, in het nieuwe jaar komen 60- tot 80-jarigen aan de beurt. Zicht op de aantallen is er niet. De GGD-koepel noch RIVM kan desgevraagd het aantal gezette prikken melden.

Wachten

Opvallend genoeg stelt de GGD dat ‘tot 2 november het beeld was dat er geen boosterprik nodig zou zijn volgens de Gezondheidsraad’. Andere landen waren toen al volop aan het boosterprikken en nota bene minister Hugo de Jonge zelf vertelde op 12 oktober voor de camera’s dat de ‘oudste ouderen’ aan de beurt komen voor de extra prik. Alleen de Gezondheidsraad moest nog adviseren. Daar heeft de GGD op gewacht, blijkt nu.

En er is een personeelsprobleem. Omdat tijdelijke krachten zijn uitgevlogen en GGD’ers ook druk zijn met ‘fijnmazig’ vaccineren, moeten de gezondheidsdiensten wéér de boer op. En dat in een krappere arbeidsmarkt dan een jaar geleden. GGD’s moeten het personeelsbestand nu verdubbelen, met 11.000 nieuwe medewerkers.

Die afbouw van het prikpersoneel blijkt bewust. Volgens minister De Jonge had het geen zin om personeel achter de hand te houden voor de eventuele boostercampagne, meldt hij via een woordvoerder. ‘Je kan medewerkers niet aannemen om op de bank te zitten wachten, het werk moet er echt zijn.’

Terugkerend probleem

Experts reageren uiterst kritisch. “Dat de GGD’s na het advies niet al op 2 november in de startblokken stonden vind ik de grootste fout,” zegt emeritus-hoogleraar vaccins Ben van der Zeijst. Hij leidde de voorloper van het Nederlandse Vaccin Instituut bij het RIVM. “Die dag had je echt kunnen beginnen. Of eerder. Eind augustus hadden ze in Israël al iedereen boven 12 jaar een booster gegeven.”

Een GGD-arts spreekt van ‘een terugkerend probleem’ bij de aanpak, met de GGD-eilanden die hun eigen ding doen. Hans de Goeij, voorheen GGD-directeur en directeur-generaal Volksgezondheid: “In tijden van nood moeten RIVM, GGD, alle professoren die op de tv komen, de voorzitter van intensivisten, de voorzitter van het landelijke spreidingsmodel, en 783 andere organen die er ook iets mee te maken hebben, een duit in het zakje doen. Er zitten wel dertig generaals aan tafel. Het klinkt misschien autoritair, maar als het oorlog is, is er maar één generaal nodig.”

Vaccins, klaar om gezet te worden. Beeld ANP
Vaccins, klaar om gezet te worden.Beeld ANP

Volgens Coutinho begon de trage respons al eerder, bij het advies van de Gezondheidsraad in september, toen de adviseurs stelden dat een extra prik nog niet nodig was: “Toen dacht ik voor het eerst: kijkt de raad wel goed om zich heen, bekijkt ze wel alle gegevens uit alle landen?”

Vaccinverdeling

In dat beruchte advies stelde de raad dat van afnemende afweer geen sprake was. Wel adviseerde ze alvast te ‘anticiperen’ op het moment dat het anders uitpakt. Ondertussen leken beleidsmakers en adviseurs zich blind te staren op de puike bescherming van vaccins tegen ernstige ziekte, zegt Van der Zeijst. “In het tweede advies richtte de Gezondheidsraad zich in november nog helemaal op het voorkomen van ernstige ziekte, terwijl wetenschappelijk bewijs aantoont dat het boostervaccin in Israël ook enorm effect heeft op de circulatie van het virus.”

Mogelijk was Nederland bevangen door het WHO-mantra over eerlijke vaccinverdeling. De wereldgezondheidsorganisatie beschouwt boostercampagnes lang als luxe extraatje voor rijke landen, terwijl in veel lagelonenlanden nog amper eerste prikken zijn gezet. Het verdelen van vaccins zou het ontstaan van nieuwe virusvarianten bestrijden.

Ook Gezondheidsraadvoorzitter Bart-Jan Kullberg weegt dat argument mee, door in september te zeggen dat de ‘bestaande vaccins effectiever in het land en de wereld ingezet kunnen worden’. Coutinho vindt dat vreemd: “Als je aanwijzingen hebt dat een extra prik de bescherming tegen virusoverdracht verbetert, is dat de belangrijkste wetenschappelijke afweging.”

Winter zonder lockdown

Inmiddels worstelen diverse Europese landen met recordaantallen infecties, liggen harde lockdowns in het verschiet en wordt de boosterprik in rap tempo tot het standaard arsenaal gerekend. Landen die verder zijn met extra prikken jubelen over de effecten. Het Verenigd Koninkrijk heeft nu 15 miljoen boosterprikken gezet en gaat voorlopig een winter in zonder lockdown.

Veel Nederlanders moeten wachten op die extra vaccinatie. Het ministerie van Volksgezondheid verdedigt ondertussen het tempo. Er is zo snel mogelijk gehandeld, stelt een woordvoerder: “De uitvoering van een operatie van het prikken van ruim 5 miljoen mensen, en als 60-minners aan de beurt komen nog meer, is niet te onderschatten qua logistiek en organisatie.”

Jongeren

Die toon was de afgelopen maanden wel anders. In een debat met de Eerste Kamer vertelde minister De Jonge in juli dat Nederland ‘qua organisatie en bevoorrading’ klaarstond. En chef GGD Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de Regio André Rouvoet zei in september op de radio nog dat de GGD eenvoudig kon opschalen voor het boosterprikken. “Dat bereiden we voor. Als dat besluit valt, zijn we er klaar voor.”

‘Klaar’ betekende dus binnen een maand, en na felle kritiek, zeventien dagen. En nog is het de vraag of de juiste strategie gekozen is. Experts als Van der Zeijst stellen dat de booster beter eerst ingezet kan worden bij jongeren: “Als je verspreiding meer wilt remmen en de snelheid uit de golf wilt halen, zou je kunnen kiezen voor een start bij de jongere leeftijdsgroepen.”

Volgens D66-Kamerlid Jan Paternotte lijdt Nederland aan een hardnekkige vorm van exceptionalisme. “Telkens denken we dat het coronavirus in het buitenland heftiger uitwerkt. Alsof er behalve de deltavariant ook een oranje variant zou bestaan, die ons minder problemen geeft. Eentje waar geen boosters tegen nodig zijn.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden