Plus Interview

Frans de Waal: ‘Zo speciaal zijn wij mensen niet’

Het is tijd dat we het idee achter ons laten dat de mens het enige wezen is met een rijke emotionele belevingswereld. Gedragsbioloog Frans de Waal laat in zijn nieuwe boek zien dat wij daar bepaald niet uniek in zijn. 

Frans de Waal Beeld BELGAONTHESPOT

Stoort het u dat mensen de intelligentie en emoties van dieren niet erkennen?

“We komen uit een periode waarin emoties en intelligentie bij dieren koste wat kost werden ontkend. We zagen dieren lang als simpele stimulus-responsmachines, heel anders dan de complexe, intelligente mens. Tegenwoordig is er veel kennis die die scheiding tegenspreekt, maar desondanks zijn er nog steeds wetenschappers die dat denken.”

“Ik wind me er niet over op, maar ik merk wel dat er twee soorten mensen zijn. Als je een hond met zijn baasje vergelijkt, vindt het baasje dat meestal niet erg. Maar er zijn ook mensen die het vreselijk vinden om met een dier vergeleken te worden. ‘Ik ben toch geen beest!’ zeggen ze dan. Alsof dat iets ergs is. Hun zelfbeeld is verweven met het zich beter voelen dan die ‘domme’ dieren. Ik vind dat een nogal beperkte visie.”

Hoe weet je zeker of een dier emoties heeft?

“Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen emoties en gevoelens. Gevoelens zijn privé. We kunnen onmogelijk voor een dier invullen hoe het zich voelt. Maar datzelfde geldt ook voor mensen.”

“Emoties zijn daarentegen meetbaar. Ze manifesteren zich op een lichamelijke en een mentale manier. Je kunt verliefd zijn, kwaad, teleurgesteld. Die emoties is zijn te meten in je hersenen, op basis van de vochtigheid van je huid, aan de hand van je hartslag en je bloeddruk. Eigenlijk is je hele lichaam betrokken bij emoties. Denk maar aan de maagklachten die je kunt ervaren bij stress. Ook bij dieren meten we emoties aan de hand van lichamelijke effecten. En we observeren de reacties die de emotie ontlokt.”

Hebben alle dieren emoties?

“Ja, alle dieren hebben emotionele toestanden. Mijn boek gaat voornamelijk over primaten, maar ook honden, katten, muizen, varkens, ­vogels en olifanten komen aan bod. Zelfs insecten hebben emoties – wat dacht je van een boze bij?”

Op welke manier uiten dieren hun emoties?

“Vaak doen ze dat net als mensen – met ­gebaren, geluiden en gezichtsuitdrukkingen. Maar er zijn ook heel typische dierlijke voorbeelden. Neem bijvoorbeeld een jaloerse hond. Wanneer het baasje contact zoekt met een ander gedraagt de hond zich agressief of springt hij ertussen. Ook katten gedragen zich jaloers: er zijn legio verhalen dat een kat een drol achterlaat op de stoel waar de nieuwe partner van zijn baasje heeft gezeten.”

Wat vindt u zelf het mooiste voorbeeld van emoties bij dieren?

“Ik begon mijn carrière met onderzoek naar ­verzoeningsgedrag, in eerste instantie bij de chimpansees van Burgers’ Zoo en later in de Verenigde Staten. Een verzoeningsmoment bij chimpansees is heel indrukwekkend om te zien. Alle emoties komen erbij te pas. Dieren die eerst met elkaar een conflict waren, zullen elkaar eerst op een afstandje bekijken. Ze maken uitnodigende gebaren, ze testen de gemoedstoestand van de ander.”

“Wanneer de verzoening vervolgens plaatsvindt, vliegen de dieren elkaar in de armen met veel gekrijs en gekus. Wanneer ze kalmeren, zullen ze elkaar vlooien en weet je dat de vrede is hersteld.”

Ligt het gevaar niet op de loer dat we dierlijk gedrag interpreteren in menselijke termen? Stel dat een aap fronst, hoe weet u dan zeker of die uitdrukking hetzelfde betekent als bij de mens?

“Die aanname is wat mij betreft heel redelijk. De mens en de chimpansee gebruiken dezelfde gezichtsspieren onder dezelfde omstandigheden. De mens en de chimpansee fronsen bijvoorbeeld allebei hun wenkbrauwen als ze elkaar bedreigen. En een jonge chimpansee lacht als je haar kietelt – net als een mensenkind onder dezelfde omstandigheden. We zouden verdomd sterke argumenten moeten hebben om te beweren dat hier verschillende gemoedstoestanden achter schuilgaan. Dat is vanuit evolutionair perspectief ook moeilijk te verdedigen.”

Wat hebben we eraan als we weten dat dieren emoties hebben?

“Ten eerste zijn er de morele consequenties. Als we weten hoe vergelijkbaar dieren en mensen met elkaar zijn, heeft dat impact op de manier waarop we dieren willen behandelen. Ten tweede zijn er consequenties voor de manier waarop filosofen en antropologen naar de mens kijken. Veel Europese denkers beschouwen de mens als iets echt aparts. Niemand durft tegen de evolutietheorie van Charles Darwin in te gaan, maar toch kennen we vaak een unieke waarde toe aan het menselijk intellect.”

“Op dit moment dreigt er een ecologische crisis. Allerlei soorten verdwijnen. Onze eigen overleving op een steeds warmere planeet is twijfelachtig. Het is het gevolg van de illusie dat wij mensen niet tot het dierenrijk horen; dat de wetten van de natuur niet voor ons zouden gelden. Wij biologen zijn hier om te vertellen dat mensen helemaal niet zo speciaal zijn en dat we moeten leren hoe we in het geheel passen. We staan niet buiten de natuur.”

Frans de Waal: Mama’s laatste omhelzing, Atlas Contact, €24,99.

Het volledige interview met Frans de Waal is te lezen in het juninummer van New Scientist. De Waal is ook een van de sprekers bij New Scientist Live op 31 mei 2018. Paroollezers krijgen een tweede ticket gratis, zie: https://shop.new­scientist.nl/shop/index.html

Een tevreden ogend varken. Deze diersoort kent, net als de mens en andere dieren, een rijk scala aan emoties. Beeld Jana Leon/Getty Images

Frans de Waal
Den Bosch, 29 oktober 1948

Frans de Waal is gedragsbioloog en primatoloog. Tijdens en na zijn promotieonderzoek bestudeerde hij de chimpanseekolonie van Burgers’ Zoo. Vervolgens zette hij zijn onderzoek voort in de Verenigde Staten. De Waal is een autoriteit op het gebied van chimpansee- en bonobogedrag, waarover hij verschillende boeken schreef die in meer dan twintig talen zijn verschenen. De Waal is universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht, geeft les als psychologiehoogleraar aan de Emory University in Atlanta in de VS en is directeur van het Living Linksonderzoekscentrum voor de evolutie van mens en mensaap, even­eens in Atlanta.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden