PlusAchtergrond

Factcheckers in actie tegen complotdenkers: ‘Robert Jensen of Willem Engel ga ik niet overtuigen’

Complottheorieën ontleden kost veel tijd.Beeld Rosa Snijders

Complottheorieën en ‘alternatieve waarheden’ zijn er volop sinds de corona-uitbraak. Een clubje mensen gaf zichzelf de opdracht die vaak krankzinnige beweringen te weerleggen. ‘Er zit wel een betweter in mij.’

Drie jaar van zijn leven heeft Jan Willem Nienhuys naar eigen zeggen ‘verknoeid’ met het uitzoeken van een bizarre claim van een Franse astroloog. Die had beweerd dat beroemde sporters vaker dan gemiddeld geboren zijn op momenten dat Mars bezig is op te komen of in het zuiden staat. “Onzin natuurlijk, maar zoiets weerleggen kost heel veel tijd. Ach, ik had er ook wel lol in.” 

Later beet Nienhuys zich nog eens vast in een populair verhaal dat rond ging in para­normale kringen over een vrouw die midden op de dansvloer vanuit het niets in brand was gevlogen. “Hoogstwaarschijnlijk was het een brandende lucifer, waardoor haar jurk vlam had gevat.”

Moord op Kennedy

Nienhuys is wiskundige en secretaris van Stichting Skepsis, in 1987 opgericht om ‘buitengewone beweringen aan kritisch onderzoek te onderwerpen’. 

In de beginjaren ging de aandacht vooral uit naar paragnosten en pendelaars, maar ook naar verhalen over graancirkels, ufo’s en homeopathie. Complottheorieën waren er toen ook al, de bekendste zijn die over de moord op John F. Kennedy in 1963 (waar de CIA achter zou zitten) en de eerste maanlanding in 1969 (die in scène gezet zou zijn).

Maar door de coronacrisis hebben complotdenkers (ze noemen zichzelf liever ‘compleetdenkers’) de wind in de zeilen. Presentator Robert Jensen, rapper Lange Frans, acteur George van Houts, model Doutzen Kroes, allen houden er een eigen versie van de feiten achter het virus op na. 

Willem Engel, voorman van actiegroep VirusWaarheid, vermoedt dat achter de coronamaatregelen een ‘cultuuroorlog’ schuilgaat, waarbij het volk wordt ‘gekneed en geher­programmeerd’ zodat er een Europese superstaat, ‘een soort nieuw China’ kan ontstaan. Ook beweert hij dat het coronavirus lang niet zo gevaarlijk is als de autoriteiten willen doen geloven. Het RIVM zou de kluit bedonderen en de overheid zou systematisch de risico’s van het ­virus overdrijven.

Buitenissige verhalen

Pepijn van Erp, bestuurslid van stichting Skepsis, schreef op zijn site kloptdatwel.nl uitgebreide artikelen waarin hij de beweringen van Engel aan een factcheck onderwierp. Een tijdrovende bezigheid, maar omdat Van Erp ‘in between jobs’ zit, heeft hij er tijd voor. Van Erp ziet het als een missie om buitenissige verhalen te weerleggen.

Hij raakte geïnteresseerd in complottheorieën toen mensen de officiële lezing van de aanslagen op 11 september 2001 in twijfel begonnen te trekken.“Ik ben wiskundige, dus benader dat soort theorieën als een puzzel die ik op moet lossen. En ik wil graag gelijk krijgen, er zit nou eenmaal een betweter in mij.”

Maar onschuldig zijn alle wilde theorieën over corona niet, vindt Van Erp. “Ik schrik van de hoeveelheid mensen die er extreme denkbeelden op nahouden.”

Journalist en public speaker Harry Hol begon vijf maanden geleden met het plaatsen van YouTubevideo’s. “We zaten in de lockdown, en mijn werk als stand-upcomedian was stil komen te liggen. Op sociale media zag ik een filmpje van Robert Jensen voorbijkomen dat veel werd geliket. Ik was verbijsterd dat de totale onzin die hij uitkraamde door zoveel mensen werd geloofd en vond dat dit weersproken moest worden. Sindsdien maak ik elke week een debunkvideo.”

Zijn humoristische filmpjes roepen heftige reac­ties op. Hol krijgt bijval, maar ook felle kritiek. “Toen ik een filmpje had gemaakt naar aanleiding van het interview van Lange Frans met ‘graancirkelspecialiste’ Janet Ossebaard, kreeg ik mails waarin stond dat ik een pedofiel was, een nazi, en, het allerergste in die kringen, een NOS-medewerker. Ik zou liegen als ik zou zeggen dat het me niets doet.”

Pedofilie is een terugkerend thema bij veel complotdenkers. Zo zijn er duistere verhalen over ritueel kindermisbruik die rondgaan bij aanhangers van de QAnon-theorie, populair bij Trumpaanhangers. Van Erp: “Ik snapte dat eerst niet, maar de beschuldiging van pedofilie is zo heftig dat iedereen die die theorie probeert te weerleggen, bijna zelf de verdenking op zich laadt een pedo te zijn. Zo maken QAnon-aanhangers tegenstanders monddood. Ook anti­semitisme is nooit ver weg: het eindpunt van veel theorieën is heel vaak dat er een groot joods complot is.”

De heftige reacties weerhouden Hol er niet van om video’s te blijven maken. “Ik heb niet de illusie dat ik Robert Jensen of Willem Engel ga overtuigen, en al hun volgelingen evenmin. Ik maak mijn video’s voor de mensen die twijfelen, die vatbaar zijn voor extreme denkbeelden. Zij moeten op internet ook een tegengeluid kunnen vinden.”

Soms voelt het als vechten tegen de bierkaai, zegt Van Erp. “Een discussie aangaan met antivaxxers heeft nauwelijks nut. Je kunt wel met cijfers aankomen, maar voor hen is het een gevoelskwestie. Ze hebben een heel ander idee van gezondheid.”

Absolute waarheid

Het is een vaker gehoord argument als het gaat om complottheorieën: het heeft geen zin om die met feiten te pareren, het gaat om het serieus nemen van het onderliggende gevoel. En ook: alles wat je aandacht geeft groeit. “Maar feiten doen ertoe,” zegt Hol. “Het twijfel zaaien rond wetenschap, rond media, rond rechters en politici, dat is precies wat populisten in de kaart speelt.”

Volgens Nienhuys zouden de media en wetenschappers ook wat steviger stelling mogen nemen tegen onzinbeweringen. “Maar journalisten beschrijven vaak enkel het fenomeen van complottheorieën en wetenschappers houden zich bezig met het uitzoeken van dingen die wel waar zijn, niet met het weerleggen van wat niet waar is.”

Vrezen de factchekkers niet dat zij hun eigen waarheid niet net zo verabsoluteren als de alternatieve waarheid die anderen er op nahouden? Van Erp: “Ik baseer mij op cijfers en op wetenschappelijk onderzoek, en als ik ernaast blijk te zitten ben ik altijd bereid om dit toe te geven.”

Hol erkent dat zijn werkwijze gebaseerd is op aannames. “Ik ga ervan uit dat wetenschappelijke methoden werken, dat Nederlandse media niet betaald worden om te liegen en dat er geen wereldwijd duister complot achter corona zit. Ik weet ook niet honderd procent zeker of dat juist is. Maar dat betekent niet dat er geen feiten bestaan, of dat er geen waarheid is.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden