PlusNieuws

Experts: Nederland heeft zelf jacht op Russisch vermogen moeilijk gemaakt

Nederland heeft het aan zichzelf te wijten dat het ‘slechts’ een half miljard aan Russische tegoeden bevroor. Experts op het gebied van sanctie- en belastingrecht stellen dat ons land jarenlang constructies mogelijk maakte waarmee bezittingen uit het zicht verdwenen. Daardoor kunnen die nu amper worden opgespoord.

Sander van Mersbergen
Superjacht The Flying Fox ligt al sinds 21 maart voor anker. De boot zou gelinkt zijn aan de Russische oligarch Dmitri Kamenshcick. Beeld Getty Images
Superjacht The Flying Fox ligt al sinds 21 maart voor anker. De boot zou gelinkt zijn aan de Russische oligarch Dmitri Kamenshcick.Beeld Getty Images

Deze week bleek dat voor 516 miljoen euro aan Russische tegoeden bevroren is, maar dat is volgens critici slechts een klein deel van wat er daadwerkelijk moet zijn. De Nederlandsche Bank meldt dat per saldo voor 20 miljard euro aan Russisch vermogen verstopt zit in firma’s die hier geen noemenswaardige economische activiteit hebben.

Het is ook nog niet gelukt om vastgoed binnen onze landsgrenzen te koppelen aan Russen op de EU-sanctielijst. Inmiddels is voormalig minister Stef Blok aangesteld als sanctiecoördinator om meer resultaat te boeken.

Uitwas

De vraag is hoeveel hij kan doen. Experts zeggen dat veel Russische bezittingen aan het zicht onttrokken zijn, met fiscale constructies die Nederland zelf heeft opgetuigd. “Dit is echt een uitwas van ons eigen beleid,” zegt Yvo Amar, advocaat in het sanctierecht. “We hebben enorm gepromoot dat we een prettig vestigingsklimaat hebben. Voor buitenlandse partijen was het heel duidelijk dat ze op een bepaalde manier zaken konden doen. Dit is het gevolg.”

Tax Justice Network, dat wereldwijd belastingbeleid onderzoekt, stelt dat maar zeven landen minder transparant zijn dan Nederland. De Commissie Doorstroomvennootschappen, die op verzoek van de Tweede Kamer onderzoek deed naar brievenbusfirma’s, constateerde afgelopen najaar dat van alles mankeert aan pogingen om eigenaren van vermogen in het vizier te krijgen, ondanks stappen in de goede richting.

Het Financieele Dagblad kon 45 miljard aan bezittingen binnen onze grenzen koppelen aan personen en organisaties op de sanctielijst. Maar het lukt ‘Den Haag’ maar moeilijk om bij rekeningen van deze mensen te komen, omdat dat geld bijvoorbeeld in een belastingparadijs zit of op naam van stromannen staat. “Als je oligarch bent en je vermogen is nu nog zichtbaar, heb je het echt heel slecht geregeld,” zegt sanctierechtadvocaat Heleen over de Linden.

Niet één druk op de knop

In ons land is het Kadaster een van de plekken waar ze proberen Russisch bezit op te sporen. Wie denkt dat dat met één druk op de knop gebeurt , wordt door Kadaster-woordvoerder Suzie van den Hoek snel uit de droom geholpen. “Er is geen zoekingang op basis van nationaliteit, dat is bij wet verboden. We kunnen niet met één druk op de knop al het Russische vastgoed tevoorschijn halen.”

Toen de Europese sancties tegen de kliek rond Vladimir Poetin werden uitgevaardigd, moest het Kadaster dus iets grondiger te werk gaan. In een eerste poging zochten medewerkers in de registers naar vastgoed dat specifiek op naam stond van Russische mensen en bedrijven die genoemd worden op de sanctielijst. Het resultaat: geen enkele hit. Precies nul panden staan rechtstreeks op naam van deze personen.

In een tweede zoekronde werden de gegevens van het Kadaster gekoppeld aan bedrijfsgegevens van de Kamer van Koophandel, in de hoop wél huizen, hotels en kantoorpanden te kunnen linken aan oligarchen. Maar nee, ook nu: nada.

Wil dat zeggen dat de oligarchen geen enkel vastgoed bezitten in Nederland? Dat gelooft eigenlijk niemand. Ook Heleen over de Linden, advocaat in het sanctierecht, niet. Ze stelt dat ons land wel degelijk objecten heeft die aantrekkelijk zijn voor Russen. “Denk aan bezittingen in de haven van Rotterdam, raffinaderijen bijvoorbeeld. Of luxe hotels, dat vinden ze ook reuze-interessant.”

Maar zie ze maar eens te vinden. In Zuid-Europa is het makkelijker, zegt de advocaat. “Als daar aan de kust een groot jacht ligt, zijn er vaak foto’s waarop te zien is wie er aan boord is. Dan kun je eenvoudig een link aantonen. Bij een vakantiehuis of een helikopter idem dito. Maar in Nederland is vaak compleet onduidelijk wie de uiteindelijke begunstigde is. Het zijn constructies met veel besloten vennootschappen ertussen. Vaak zijn er stromannen aangewezen. Het is nagenoeg onmogelijk om te ontdekken van wie iets echt is.”

Russische notaris

Dat erkent ook minister Wopke Hoekstra (Buitenlandse Zaken). “Het is vaak heel lastig aan te tonen wie ergens achter schuilgaat,” hield hij Kamerleden voor. “Stel dat je in een dossier een link met een belastingparadijs aantreft. Dan kun je proberen uit te zoeken wie daarachter zit, dan kom je misschien weer in een ander belastingparadijs terecht. Uiteindelijk beland je wellicht bij een Russische notaris. Dan ben je nog stééds niet bij een persoon die op de sanctielijst staat.”

Het kabinet laat het er niet bij zitten. Er komt een nieuwe ‘verdiepingsslag’. Het Kadaster mag gegevens nu ook koppelen aan data van bijvoorbeeld de Fiod. Deze ‘korte klap’ moet onder auspiciën van de nieuwe sanctiecoördinator Stef Blok worden uitgedeeld. Daarbij moet de voormalig VVD-minister ook zorgen voor ‘nieuwe ideeën’.

De vraag is of er veel te winnen is. Een Haagse insider spreekt de voorzichtige vrees uit dat het bedrag aan Russische tegoeden dat tot nu toe bevroren is (516 miljoen euro) wellicht niet veel hoger wordt. Terwijl het vermoeden toch echt is dat er veel, véél meer Russisch geld verstopt zit achter Nederlandse brievenbusfirma’s.

“Het is een soort black box,” legt sanctierecht-advocaat Yvo Amar uit. “Soms weten de trustkantoren die deze constructies optuigen niet eens van wie een bepaalde bezitting is. Als dat je wilt weten, moet je echt met opsporingsdiensten erin duiken, follow the money. Dan nog is het de vraag of je het vindt. Kijk, Poetin verdient op papier twee ton per jaar. In de praktijk heeft hij waarschijnlijk honderden miljarden. Reken er maar niet op dat dat op zijn naam staat. Dat vind je nooit.”

Hoekstra noemde het probleem deze week in de Kamer ‘geen typisch Nederlands ongemak’. Hij bestrijdt ook dat andere landen veel succesvoller zijn in het vastzetten van Russische vermogens, hoewel bijvoorbeeld Frankrijk, België en Zwitserland in euro’s een grotere vangst hebben. Volgens Hoekstra zijn deze cijfers moeilijk te vergelijken.

Feit is dat Nederland internationaal een erg slechte naam heeft als facilitator van het verplaatsen van vermogens en het ontwijken van belastingen. Het is bepaald niet ondenkbaar dat ook het oligarchen-kapitaal dat nu zo moeilijk te traceren is, buiten beeld is geraakt door fiscale constructies die zijn opgetuigd in ons land, met goedkeuring van een hele serie kabinetten-Balkenende en -Rutte.

‘As van belastingontwijking’

Al heel lang leidt dat tot felle kritiek, ook vanuit het buitenland. Volgens onderzoekscollectief Tax Justice Network behoort ons land zelfs tot de ‘as van belastingontwijking’, samen met het Verenigd Koninkrijk, Luxemburg en Zwitserland. Ondanks internationale naming and shaming ging Nederland er stug mee door.

Onderzoek leert dat Nederland in 2019 zo’n 12.400 doorstroomvennootschappen telde, met een balanstotaal van ongeveer 4500 miljard euro. Dat is 5,5 keer ons bruto binnenlands product. De Amsterdamse Zuidas plukt daar de vruchten van. Verder heeft de Nederlandse economie er niet zo gek veel aan, concluderen onderzoekers keer op keer.

“Maatschappelijke organisaties en journalisten waarschuwen al jaren voor de risico’s,” zegt Esme Berkhout, beleidsadviseur bij Oxfam-Novib. “En anders kwam het wel naar voren uit onthullingen als de Panama Papers. Nu is er deze crisis, en worden we met de consequenties geconfronteerd. Maar het probleem dat ons systeem de mogelijkheid biedt om vermogens te verbergen, speelt natuurlijk al veel langer.”

Er zijn de laatste jaren wel degelijk zaken ten goede gekeerd, erkennen vriend en vijand. Maar, constateerde een speciaal door de Tweede Kamer ingeschakelde onderzoekscommissie in november: het is niet genoeg. Zo is er na lang aandringen een centraal register opgetuigd waarin de uiteindelijke begunstigde van een firma moet worden geregistreerd. Maar als niet duidelijk is wie dat is, mag er alsnog een ‘pseudo-eigenaar’ worden ingevuld, bijvoorbeeld een leidinggevende figuur uit de organisatie.

“Voor een financieel adviseur die kwaad wil, of het gewoon niet weet, is het héél makkelijk om alsnog niet de echte eigenaar in te vullen,” zegt Over de Linden. “Autoriteiten die dat willen controleren, moeten gaan aantonen dat Pietje Puk die in een armzalige provinciestad in Rusland woont echt niet de eigenaar is. Zie dat maar voor elkaar te krijgen.”

Stromannen

Minister Hoekstra erkende deze week in de kamer dat het beter moet. Hij wil zich daar op Europees niveau voor inspannen. Dit moet er toe leiden dat de overheid ‘door alle stromannen heen kan breken, en degene kan raken die hier vermogen verstoppen’.

Rijkelijk laat, vindt Berkhout. “Als we eerder en beter hadden ingegrepen, en dat had gekund, dan hadden we nu niet in deze situatie gezeten.” Een bron in Den Haag bekijkt het van de zonnige kant. “Dit is een unieke situatie, je leert hier ook weer van. Never waste a good crisis.

Waarom lukt het bij jachten wel?

Waar het (nog) niet gelukt is om Russisch vastgoed te bevriezen, bleken deze week wel veertien jachten onder verscherpt toezicht te zijn gesteld. Waarom lukt het daarbij wel? Omdat ze onder een ander onderdeel van het sanctiepakket vallen, zo blijkt. De jachten zijn niet getroffen door sancties specifiek gericht tegen bepaalde personen, maar vallen onder de aangescherpte exportregels. Die bepalen dat jachten momenteel niet aan Russische klanten mogen worden geleverd, ongeacht of die op de sanctielijst staan.

Het gaat in twaalf gevallen om boten in aanbouw, twee jachten liggen bij de werf voor onderhoud. Van één in onderhoud verkerend schip ‘wordt de relatie met een op de Europese sanctielijst genoemde eigenaar onderzocht’, meldt de Douane. “Als die persoon inderdaad eigenaar blijkt te zijn, wordt het jacht aan de ketting gelegd. Dat betekent dat de eigenaar niet meer over het jacht kan beschikken.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden