PlusAnalyse

Excuses voor de gedupeerde ouders, nu het herstel nog

Het rapport over de toeslagenaffaire is zo hard dat politieke consequenties moeilijk kunnen uitblijven. Belangrijker is echter de vraag of de duizenden slachtoffers iets met de conclusies opschieten.

Staats-secretaris Alexandra van Huffelen van Financiën kondigt aan dat het kabinet dinsdag in het Catshuis over het rapport zal praten.  Beeld ANP
Staats-secretaris Alexandra van Huffelen van Financiën kondigt aan dat het kabinet dinsdag in het Catshuis over het rapport zal praten.Beeld ANP

De parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag deelt met haar eindrapport zo’n mokerslag uit dat het Binnenhof er nog wel even van natrilt. Met de titel Ongekend onrecht krijgen de naar schatting bijna 30.000 slachtoffers hun gehoopte eerherstel. Het staat nu zwart op wit dat ouders ‘ten onrechte werden gebrandmerkt als opzettelijke fraudeurs’.

Dat is een conclusie waar vele gedupeerden vooraf op hoopten: erkenning dat zij fatsoenlijke burgers zijn die er niet op uit waren de Belastingdienst op te lichten. Maar na die woorden moeten ook de daden volgen. Of zoals de commissie schrijft: ‘Het onrecht wordt nu meer onderkend, maar is nog niet rechtgezet. Excuses zijn gemaakt, nu het herstel nog.’

Want die hersteloperatie hapert. Dit jaar krijgen slechts circa vijfhonderd mensen compensatie, de rest moet hopen dat zij volgend jaar geld op hun rekening gestort krijgen.

De Tweede Kamer is zeer ontevreden over de te trage voortgang, en maant verantwoordelijk staatssecretaris Alexandra van Huffelen keer op keer tot spoed. In een eerste reactie op het rapport is de D66-bewindsvrouw echter terughoudend. Volgens haar zal het kabinet eerst ‘breed en diepgaand bespreken wat ons te doen staat’. Dinsdag komt een aantal bewindslieden hiervoor bijeen in het Catshuis.

Spijkerharde wetgeving

Het rapport biedt in elk geval genoeg stof tot nadenken. Het komt zelden voor dat een parlementaire commissie constateert dat ‘de grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden’. Een hoofdschuldige wijst de commissie niet aan: behalve de Belastingdienst treft ook de politiek en de rechtspraak blaam. Kabinet en parlement mogen zich aanrekenen dat zij wetgeving hebben vastgesteld die ‘spijkerhard’ was en geen recht deed aan individuele situaties. Uitzonderlijk is dat zelfs de rechter ervan langs krijgt: de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft ‘zijn belangrijke functie van (rechts)bescherming van individuele burgers veronachtzaamd’. Tot in 2019 heeft de rechter in door ouders aangespannen zaken te makkelijk de kant van de overheid gekozen.

Verkeerd geïnformeerd

Politiek brisant is tevens de constatering dat de Tweede Kamer ‘bij herhaling is geconfronteerd met ontijdige, onvolledige en onjuiste informatie’, doorgaans een parlementaire doodzonde. Sterker nog, de informatievoorziening was ‘in meerdere gevallen ingegeven door juridische of politieke uitkomsten, resulterend in het slechts gedeeltelijk, vertraagd of niet verstrekken van informatie’. Daarmee zegt de commissie feitelijk dat ministeries en de Belastingdienst moedwillig stukken hebben achtergehouden voor de Kamer én tijdens rechtszaken, een van de redenen waardoor ‘ouders geen schijn van kans’ hebben gehad.

De commissie constateert dat ‘transparantie, openheid en volledigheid in de praktijk niet de leidende principes zijn’ bij de informatie­verstrekking door de overheid. Deze passages zijn in het bijzonder pijnlijk voor minister Eric Wiebes. Die heeft als staatssecretaris de Kamer zeker één keer verkeerd geïnformeerd, bleek al eerder. Maar ook minister-president Mark Rutte heeft wat uit te leggen. Die werd tijdens zijn openbare verhoor al flink aan de tand gevoeld over de informatieverstrekking door zijn drie kabinetten. De commissie speelt weliswaar niemand de zwartepiet toe – daarvoor was het falen te wijdverspreid – maar Rutte wordt wel kwalijk genomen dat er tijdens zijn regeer­termijn (grond)wettelijke bepalingen zijn genegeerd of ‘opgerekt’ over hoe de overheid openheid van zaken hoort te geven.

Volgens oppositiepartijen als SP en Denk laten de conclusies van de commissie premier Rutte geen andere mogelijkheid dan namens zijn gehele kabinet het ontslag aan te bieden. Daarmee haken zij aan bij een scenario dat in politiek Den Haag de afgelopen tijd de kop opstak. Daarin wordt een kabinetsval, vlak voor de verkiezingen, opportuun geacht om zo een gebaar te maken naar de slachtoffers van de affaire.

Maar naar buiten toe stuit die gedachte vooralsnog op weerstand. Zo meent CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, die samen met Renske Leijten van de SP het schandaal mede aan het licht bracht, dat ‘prioriteit één, twee en drie moet nu zijn dat ouders recht wordt gedaan’. “Ik verwacht eerst een grondige en inhoudelijke kabinetsreactie op het rapport,” aldus de nummer twee van het CDA.

Slachtoffer van fraudejacht

Omtzigt zinspeelde eerder deze week al op een ruimere compensatieregeling voor gedupeerden die weliswaar niet als fraudeurs werden opgejaagd, maar wel door de ‘hardheid van het stelsel’ in de problemen raakten. Deze ouders verloren hun hele kinderopvangtoeslag, omdat zij bijvoorbeeld één bonnetje niet konden overleggen. Zo zat de wet in elkaar. Zij hebben wel recht op een tegemoetkoming, maar die is niet zo royaal als voor de ouders die slachtoffer werden van een fraudejacht.

De commissie constateert echter dat door de ‘spijkerharde’ wet beginselen van behoorlijk bestuur zijn overtreden. Daardoor is volgens Omtzigt aannemelijk geworden dat de overheid ‘onrechtmatig’ heeft gehandeld en dus meer schadevergoeding zou moeten aanbieden. Al met al kan het rapport ertoe leiden dat het kabinet niet genoeg heeft aan de half miljard euro die al is opzijgezet voor de hersteloperatie. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden