PlusAchtergrond

Een coronavaccin biedt verlossing, maar we zijn niet meteen van de maatregelen af

Beeld Rein Janssen

Het is niet morgen voorbij, maar de berichten over een kansrijk covidvaccin brachten deze week wel het hoognodige sprankje hoop. Gedragspsychologen waarschuwen: laat de teugels niet vieren.

Opeens verscheen een straaltje licht onder de deken van somberheid in het land. Een covidvaccin dat voor 90 procent effectief is. Menig hart maakte een sprongetje. Het troosteloze vooruitzicht was nog een heel kalenderjaar geen bezoek aan ouders en grootouders, geen vakantie, geen ontspanning, geen intiem contact. En toen was daar het nieuws uit de farmaceutische industrie. Er is nog genoeg onduidelijk over het vaccin, maar zelfs die flinter hoop was voldoende voor een zucht van verlichting. 

“We hebben hier al zo lang onder geleden,” zegt Frenk van Harreveld, hoogleraar gedragsbeïnvloeding aan de UvA, “psychologisch staat het water ons aan de lippen.”

“Als zo’n heel, heel klein berichtje al tot zoveel opluchting leidt,” zegt massapsycholoog Hans van de Sande, “kun je afleiden dat we knap in de rats zaten.”

Stip aan de horizon

Dat komt omdat de coronamaatregelen onze basisbehoeften ondermijnen, aldus Bob van Dam, gedragspsycholoog bij adviesbureau D&B. “Een ander zien, autonomie ervaren, je eigen keuzes kunnen maken, dat zijn basale behoeften die we al maanden actief onderdrukken. Nu is er een stip aan de horizon. Mensen hebben perspectief nodig.”

Een simpel voorbeeld. Je staat op de tram te wachten. Op het bord staat ‘7 minuten’. Dat is goed te doen. Staat er niks op het bord en de tram komt 7 minuten later, dan voelt die tijd als een eeuwigheid.

Wat doet dit nieuwe perspectief met de mens? Gedragspsycholoog Martin Appelo: “De ene helft zal zeggen: nog even doorzetten, en gemotiveerd zijn de maatregelen stevig vol te houden, want we weten waar we het voor doen. Een andere groep zal zeggen: oké, het gevaar is geweken, we laten de teugels vieren.”

Hard werken

Dat laatste is meteen het grote gevaar van het goede nieuws. Van Harreveld: “Het vermogen kritisch na te denken gaat als je niet uitkijkt meteen het raam uit. Omdat we zo graag willen. Maar nu al de maatregelen laten lopen, zou onnozel zijn. Moet je je voorstellen dat je de laatste bent die aan corona overlijdt, voordat het vaccin wordt uitgerold.”

Het wordt nog hard werken om die neiging te onderdrukken. Het is nu eenmaal de menselijke natuur, aldus Van de Sande. “Je zag het afgelopen zomer al. Zodra de angst een beetje weg is, huppakee, dan steekt de oude Adam het hoofd weer op. Dat betekent: hoe de mens vroeger was. We hebben een hekel gekregen overal aan te moeten denken.”

Terug naar het oude normaal

Niet zonder mondkapje de deur uit. De irritatie op een volle stoep. Tijdens een begroeting die malle elleboog. We zijn er massaal klaar mee. We willen zo snel mogelijk terug naar het oude normaal. Met alle risico’s van dien. Appelo schetst een weinig optimistisch scenario: “We zijn nu weer gesterkt in de illusie van de maakbaarheid van de mens. We hebben snel een vaccin, zie je wel, wij mensen zijn sterker dan welke natuurramp dan ook. Dus kunnen we terug naar de orde van de dag, terwijl het juist die orde van de dag is die dit soort rampen veroorzaakt. De wereld wordt steeds overbevolkter, we moeten steeds meer dieren kweken om al die monden te voeden. We roepen dit soort virussen en rampen over onszelf af.”

Voor dat zover is, eerst maar eens het vaccin in heel Nederland verspreiden, en dat wordt nog een ingewikkelde logistieke operatie. Wie mag eerst en, belangrijker, wie moet laatst? Mag degene met het vaccin dan weken, misschien wel maanden eerder met vakantie, naar een restaurant, familie bezoeken? De menselijke psyche gaat moeizaam om met een gevoel van ongelijkheid.

Kwetsbare ouderen

“Het opdelen van mensen is nooit een goed idee,” zegt Van Dam. “Dat de kwetsbare ouderen eerder het vaccin mogen, is goed uit te leggen. Maar als een gelijke van jou wel iets mag en jij mag dat niet, gaat dat voor frictie zorgen.”

Ook nu ziet Appelo het allemaal nog somberder: “Dat wordt straks een strijd wie het vaccin het eerst mag. In het oerwoud van ons brein is de primaire reflex zelfbehoud. Als de mens bedreiging voelt, wordt hij egocentrisch. Dan is hij bereid om over de hoofden van bejaarden te lopen om zelf het vaccin te krijgen.”

Niet de enige oplossing

Daarom stelt Van de Sande voor de coronamaatregelen pas te versoepelen als een aanzienlijk deel van de bevolking is ingeënt. “Maar de regering doet er ook verstandig aan daar niet al te zwaar op te handhaven. Dan vraag je om problemen. Daarom is het beter er helemaal niet op te handhaven. Daar is Nederland goed in. Dat heet gedogen.”

Volgens Julia van Weert, hoogleraar gezondheidscommunicatie aan de UvA, moet de overheid duidelijk communiceren wanneer het vaccin voor wie beschikbaar is, en wat het verwachte effect is. “Maar we moeten niet de fout maken andere dingen te laten varen. Een vaccin is niet onze enige oplossing. De overheid moet blijven inzetten op: handen wassen, afstand houden en thuisblijven met milde klachten.”

Zelfs als het vaccin er is? Van Weert: “Is dat nou zo erg? Je handen wassen? Elkaar geen hand geven gaan veel mensen niet missen, en geen drie zoenen ook niet. Wel het knuffelen van mensen die je dierbaar zijn. Dat is in elk geval wel een stukje dichterbij gekomen.”

Hoopgevende ontwikkelingen

- Negen van de tien mensen die twee vaccinaties van het Pfizervaccin krijgen, zijn beschermd tegen het coronavirus. Dat blijkt uit de eerste, tussentijdse evaluatie van de studie van Pfizer en BioNTech onder bijna 44.000 proefpersonen. De directeur van Pfizer in Nederland verwacht dat het vaccin zeker een jaar tegen corona beschermt. Dat gaat samen met milde bijwerkingen: spierpijn en soms koorts. Ter vergelijking: de effectiviteit van het griepvaccin is ongeveer 50 procent, met dezelfde bijwerkingen. Er zijn wel mitsen en maren: de studie is nog niet klaar en kan dus niet kritisch worden beoordeeld door collega-wetenschappers. 

- Er zit veel rek in de testcapaciteit in Amsterdam, zegt Yvonne van Duijnhoven, hoofd infectieziekten van de Amsterdamse GGD. Volgens recente cijfers worden dagelijks 3000 testen afgenomen op een capaciteit van 5800, en er komen nog vier (X)L-testlocaties bij.

- De GGD gaat sneltests inzetten, waarvan de uitslag binnen een paar uur volgt. Dat moet ervoor zorgen dat meer mensen met klachten zich laten testen. Een dagenlange thuisisolatie in afwachting van de testuitslag is dan immers verleden tijd. Sneller en meer testen kan de verspreiding van het virus remmen, mits mensen zich na een positieve test isoleren.

- De gedeeltelijke lockdown lijkt effect te hebben. Hoewel het aantal nieuwe besmettingen deze week weer opleefde, is de druk op de zorg sinds de verzwaring van de maatregelen afgenomen. Het gaat wel met kleine stapjes. Toch geldt: hoe minder coronapatiënten in het ziekenhuis, hoe meer tijd voor de reguliere zorg.

- Ook andere initiatieven helpen bij de vermindering van het aantal coronapatiënten in de ziekenhuizen. Zo richten Amsterdamse huisartsen zich op thuisbehandeling. Dat kan met dexamethason, een ontstekingsremmer die ernstige ziekte en sterfte kan terugdringen, en met zuurstofondersteuning

Jop van Kempen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden