PlusProfiel

Dit is de Nederlandse grondlegger van het Janssenvaccin

Het Europese medicijnagentschap EMA heeft donderdag groen licht gegeven aan het coronavaccin van Johnson & Johnson. De oorsprong daarvan ligt in Leiden, bij Lex van der Eb (87).

Professor Lex van der Eb. Beeld Marc Driessen
Professor Lex van der Eb.Beeld Marc Driessen

Het voorbije voorjaar, op een zonnige lentedag, gaf Lex van der Eb in Oegstgeest twee verslaggevers van Het Parool een klein college over de achtergrond van het vaccin dat in de Verenigde Staten al in gebruik is en dat binnenkort in Nederland wordt ingezet. Op het terras van de woning van zijn oud-promovendus Dinko Valerio vertelde Van der Eb (Bandoeng, Java, 1934) over zijn ontdekkingen die ten grondslag liggen aan wat in Nederland het Janssenvaccin wordt genoemd.

De centrale vraag in zijn betoog: hoe geeft het vaccin het lichaam immuniteit tegen het coronavirus, zonder dat de vaccinatie zelf tot ziekte leidt?

Immuunsysteem

Om op de techniek in te gaan: die immuniteit wordt opgewekt door een deel van de genetische code van het coronavirus de menselijke cel in te loodsen. Het vaccin van Johnson & Johnson gebruikt daarvoor een onschuldig gemaakt verkoudheidsvirus: het adenovirus. Dit virus geeft het essentiële vaccinstukje als het ware een lift naar de plek van bestemming. In jargon: het adenovirus is de ‘vector’ om een stukje van het coronavirus de cel in te krijgen.

Eenmaal in de cel aanbeland, zet de genetische code van het coronavirus een immuun­reactie in gang, die wordt opgeslagen in het immuunsysteem. Als iemand vervolgens in aanraking komt met het coronavirus, maakt het immuunsysteem die indringer onschadelijk. Eén vaccinatie met het Janssenvaccin volstaat.

Pionierswerk

Het proces waarbij de genetische coronaviruscode in het adenovirus wordt geknutseld, was ondenkbaar geweest zonder het pionierswerk dat Van der Eb vanaf 1970 aan de universiteit van Leiden verrichtte. Ook grootschalige vaccinproductie was onmogelijk geweest zonder Van der Eb. “Maar zonder de inbreng van mijn Canadese collega Frank Graham was het niet gelukt,” haastte hij die middag in Oegstgeest daaraan toe te voegen.

Voor grootschalige vaccinproductie is de mede door Van der Eb ontwikkelde PER.C6-cellijn onontbeerlijk. Met die technologie kun je menselijke cellen in een laboratoriumsetting oneindig laten delen. Normaal gesproken verliezen cellen bij elke deling een beetje genetische informatie – dna – waardoor ze uiteindelijk ophouden met delen, maar met de PER.C6-cellijn gaat de groei ongewijzigd door. Met die techniek wordt in de bioreactoren van Johnson & Johnson het vectorvirus voor de miljoenen coronavaccins gekweekt. Eerder is zo ook al een ebolavaccin geproduceerd.

Nobelprijs

Er zijn geruchten dat Van der Eb op de shortlist voor de Nobelprijs heeft gestaan. De wetenschapper was, met Graham, in 1973 de eerste die het erfelijk materiaal van menselijke cellen kon manipuleren. De techniek om de celcyclus te wijzigen is ‘een hoeksteen van de hedendaagse genetica en celbiologie’, zei hoogleraar moleculaire biologie Piet Borst ooit.

Van der Eb is van origine kankeronderzoeker. Aanvankelijk wilde hij met zijn voormalig promovendus Valerio, die ook een rol speelde bij de PER.C6-cellijn, de ontdekkingen inzetten voor gentherapie. Dat lukte niet. De methode bleek wel zeer bruikbaar voor het ­produceren van vaccins, bedacht Valerio.

Van der Ebs ontdekkingen liggen ten grondslag aan wat in Nederland het Janssenvaccin wordt genoemd. Beeld AFP
Van der Ebs ontdekkingen liggen ten grondslag aan wat in Nederland het Janssenvaccin wordt genoemd.Beeld AFP

Hun ontdekkingen kwamen uiteindelijk samen bij het Leidse biotechbedrijf Crucell. Dat ondernam vanaf het jaar 2000 verwoede pogingen om de in Leiden opgebouwde vaccinkennis voor Nederland te behouden. Het idee was een deal te sluiten met de overheid, zodat Nederland bij een pandemie verzekerd zou zijn van snelle toegang tot vaccins. Het ministerie van Volksgezondheid hield de boot echter af, vertelde oud-Crucell-directeur Ronald Brus diezelfde middag in Oegstgeest.

In 2011 werd Crucell voor 2,8 miljard euro overgenomen door Johnson & Johnson, dat het dochterbedrijf liet samengaan met het Belgische Janssen, eveneens eigendom van Johnson & Johnson. Het bedrijf ontwikkelde de afgelopen maanden het coronavaccin waarvan Nederland meer dan 11 miljoen doses heeft ingekocht.

Ingeënt met Pfizer

Van der Eb ging na zijn pensioen aan de universiteit bij Crucell aan de slag. Hij had geen persoonlijk financieel voordeel van zijn uitvinding. Hij zou het prachtig hebben gevonden om te worden ingeënt met het vaccin waarvoor hij zelf de basis legde, maar hij kreeg al één shot met het Pfizervaccin. “Ook een mooi vaccin,” zegt hij.

Het tweede shot krijgt Van der Eb uitgerekend op de dag dat het Janssenvaccin goedkeuring kreeg van het EMA. “Als ik was gevaccineerd met het middel van Johnson & Johnson, was ik na één vaccinatie klaar geweest,” zegt hij met milde ironie. “In alle ernst: ik hoop dat veel mensen voordeel hebben van het vaccin.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden