PlusAchtergrond

Dit is de moskee uit de roman van Lale Gül: ‘Het geschetste beeld herkennen we niet’

De Mevlana­m­oskee in de Kolenkitbuurt tijdens het vrijdagmiddag­gebed. De spreker op de foto komt niet voor in dit artikel.
 Beeld Marc Driessen
De Mevlana­m­oskee in de Kolenkitbuurt tijdens het vrijdagmiddag­gebed. De spreker op de foto komt niet voor in dit artikel.Beeld Marc Driessen

Afgaande op Lale Güls autobiografische roman Ik ga leven gebeurden in de Mevlanamoskee dingen die het daglicht niet verdragen. Burgemeester Femke Halsema ziet geen aanleiding voor een gesprek of onderzoek, tot onbegrip van politici.

Een onopvallend gebouwtje in de Kolenkitbuurt, aan de gevel een Nederlandse en Turkse vlag – beide verwaaid. Buiten coronatijd bidden hier vrijdags zo’n vijfhonderd man. Aan weerszijden van de gebedsruimte bevinden zich ­bescheiden lokaaltjes waar doorgaans kinderen en jongvolwassenen Koranles krijgen. Nu ­gebeurt dat online.

Dit is de moskee van Lale Gül uit haar bestseller Ik ga leven, waarin ze zich ontworstelt aan de houdgreep van een orthodoxe Turks-Amsterdamse gemeenschap. Het leidde tot bedreigingen uit islamitische hoek en een breuk met haar familie.

Ze schrijft niet in welke moskee ze tussen pakweg 2004 en 2015 Koranlessen volgde en wil het ook niet tegen Het Parool zeggen. Ze heeft er geen behoefte aan de moskee voor de leeuwen te gooien. Navraag in de Turkse gemeenschap leert dat het de Mevlanamoskee betreft.

Gül schetst een grimmig beeld, van Koranlessen waarin wordt gedreigd met hel en verdoemenis. ‘Als de les in de moskee afgelopen was, tegelijkertijd met de les van de jongens, mochten we naar huis, maar moesten we wel naar de grond kijken als we een jongen tegenkwamen op het plein voor de moskee of op de gang.’

Ze kreeg ingeprent dat niet-moslims vijandig staan tegenover moslims, mannen moeten worden gehoorzaamd en dat christelijke feestdagen vieren zondig is. Haar moeder, trouw moskeebezoeker, omarmt dat gedachtegoed in het boek en zou daarin zijn bevestigd door de imam. ‘Dat was zeg maar de cateraar en waterdrager van het molest waar ik dagelijks mee te kampen had,’ schrijft Gül.

Het is, verzekert ze in interviews, allemaal zo gebeurd. “Eerst twijfelde ik nog of ik wel volledig uit mijn eigen leven zou putten,” zei ze tegen de Volkskrant. “Maar tijdens het schrijven merkte ik snel dat ik niet geïnteresseerd was in fictie.”

Doorsnee Turks gebedshuis

De Mevlanamoskee geldt als een doorsnee Turks gebedshuis, met Turks als voertaal. De moskee is aangesloten bij Milli Görüs, een conservatieve organisatie waarvan zo’n 50 van de 475 Nederlandse moskeeën lid zijn. 250 jongeren krijgen, vooral in het weekend, Koranles.

Burgemeester Femke Halsema ziet geen reden voor contact met de moskee vanwege het boek (zie kader). Dat verbaast CDA-raadslid Diederik Boomsma: “Ze zou in ieder geval in gesprek moeten, om te weten wat er speelt. Ze heeft zich pal achter Lale Gül geschaard. Uitstekend, maar haar boek roept vragen op over de Koranlessen. Die moet ze onderzoeken.”

Empowermenttrainingen

VVD-Kamerlid Bente Becker, die al langer beter toezicht op Koranscholen bepleit, deelt Boomsma’s verbazing. “Dit is op z’n minst aanleiding voor onderzoek.” Ze ziet een rol voor de door het ministerie van Sociale Zaken gecoördineerde Taskforce Problematisch Gedrag, waarin overheden samenwerken. “Daar moeten dit soort signalen binnenkomen.”

Het stadsdeelbestuur in West heeft net zomin als Halsema aangeklopt bij de moskee. Stadsdeelvoorzitter Fenna Ulichki (GroenLinks) noemt de verhalen over de Koranlessen ‘akelig’. “Maar mijn eerste prioriteit lag bij Lale, die ik een paar keer heb gesproken. Ze moet weten dat ze niet alleen staat.” Binnenkort is er regulier overleg met het moskeenetwerk in het stadsdeel. “Dan zal ik dit meenemen.”

Voor het stadsdeel is de moskee een partij waarmee doorgaans moeilijk bereikbare ­groepen kunnen worden aangesproken. Er zijn contacten met de vrouwenorganisatie van de moskee, Hilal Basak, die in 2015 22.000 euro subsidie kreeg voor ‘empowermenttrainingen’ aan ‘moslimmeiden’.

Volgens Ulichki bevestigt het boek de noodzaak van het weerbaar maken van vrouwen. “Je moet een situatie creëren waarin ze niet op­gesloten blijven in hun opvattingen,” zegt ze over moeders als die van Gül. “Het verdedigen van je religie is nobel. Maar het is gelaagd. Het gaat om de relatie met je kind. Hoe ga je om met een dochter die haar eigen leven wil leiden? Je moet uit de loopgraven. Niet blijven hangen bij: het gaat om de islam.”

Ulichki heeft contact met meerdere vrouwenorganisaties van moskeeën. “Als ik op bezoek ben, vraag ik altijd wat ze aan emancipatie doen. Zo proberen we dingen los te maken.”

Weg vanwege alcohol

‘De samenwerking met mensen van buiten de moslimgemeenschap verloopt niet altijd zonder spanningen,’ schrijft socioloog Hasan Yar in een in 2017 verschenen promotieonderzoek, waarin de Mevlanamoskee centraal staat. Zo verliet de toenmalig moskeevoorzitter een bijeenkomst omdat er alcohol werd geschonken.

In datzelfde proefschrift keert de voorzitter van de vrouwenorganisatie zich tegen de invloed van feministische stromingen. ‘Binnen het kader van haar godsdienst (..) dienen zowel vrouwen als mannen hun plaats te kennen.’

Yar – docent aan een door Milli Görüs op­gerichte islamitisch-theologische opleiding – trekt een positieve conclusie over de ‘sociale structuur’ rond de moskee, die betrokkenen ‘een ankerpunt’ biedt. Angst voor een parallelle samenleving is misplaatst, aldus Yar.

Hij schrijft ook dat in de moskee ‘een zeker wantrouwen van mensen en vooral instanties’ heerst. ‘Men is uitermate voorzichtig als het gaat om het beeld van de moskee en het imago naar buiten toe.’

Des te pijnlijker moet Lale Güls boek zijn. ­Gevraagd om commentaar verwijst Isa Seven, bestuursvoorzitter in een groot deel van de ­beschreven periode, naar zijn opvolgers.

Die voelen zich niet aangesproken, zegt ­bestuurslid Recep Konuksever. “We staan open voor kritiek, maar het geschetste beeld herkennen we niet.”

‘Homoparadijs’

Klopt er dan niets van Güls beschuldigingen? “Theoretisch kunnen bepaalde zaken zijn voorgevallen, maar het lijkt me heel stug. Ik heb de coördinator van de Koranlessen gevraagd of een docent zijn of haar boekje te buiten is gegaan, maar ook hij acht die kans heel klein.”

Konuksever betwist Güls verhalen over de toenmalige imam, die volgens haar boek ‘zoiets’ als dit preekte over Nederland: ‘Het is hier een ­homoparadijs, ze lopen te koop met hoeren achter de ramen als hun toeristische trekpleister en bedwelmende, vervloekte middelen als alcohol en drugs zijn hier legaal en cultureel omarmd.’

Zo kent Konuksever de imam niet. “Vrouwen zijn niet bij de vrijdagpreek, ze kan het hooguit van haar broer of vader hebben.” De imam is niet meer actief. “Hij is half verlamd en niet aanspreekbaar.”

Achterstelling van meisjes en vrouwen, waarvan Güls boek is doordrenkt, noemt hij ‘een cultureel ding’, niet iets van de islam. “De Turkse gemeenschap telt allerlei subgemeenschappen. Het is niet aan de moskee om te bepalen wat er achter de voordeur gebeurt, al proberen we de islamitische visie mee te geven. Uit het boek blijkt vooral de verstoorde relatie met haar moeder. Ze geeft af op alles waaraan haar moeder hecht.”

Dat zegt ook Ömer Karaca, woordvoerder van Milli Görüs Noord-Nederland. “Het draait om de ruzie met haar moeder. Het had bij wijze van spreken net zo goed een andere moskee kunnen zijn. Als er iets is wat Milli Görüs in Koranlessen wil bijbrengen, is het respect voor ouders, in het bijzonder de moeder. Als er lessen zijn te trekken uit het boek, gaan die om de vraag of we die waarden wel afdoende be­nadrukken.”

Karaca weerspreekt dat Güls moeder haar ideeën ontleende aan de moskee of ze er bevestigd zag. “Ze kwam als volwassen vrouw naar Nederland. Haar basisideeën deed ze op in haar geboortestreek.”

Schaamte

Dat zeggen ze ook in de moskee: eventuele problemen zijn te herleiden tot het Turkse dorpje Kümbet, qua geloofsbeleving vergelijkbaar met Urk. Het overgrote deel van de inwoners is naar Nederland geëmigreerd. Tweeduizend van hen – onder wie Güls ouders – streken neer in ­Amsterdam. “Ze hebben sterke sociale banden en staan klaar bij een probleem,” aldus Konuksever. “Maar ze zijn ook naar binnen gekeerd.”

Uit schaamte over de ontboezemingen van haar dochter durft Güls moeder zich nergens te vertonen. Ook niet in haar geliefde moskee. Het moskeebestuur laat het erbij. “Onze voorzitter is goed bevriend met Lales vader, ze appen dagelijks,” zegt penningmeester Gazi Mermer. “Maar we zoeken bewust het contact niet op.”

Het bestuur verwierp een verzoek van haar ­vader om te bemiddelen tussen Lale en de rest van het gezin, aldus Konuksever. Als reden noemt hij de onwaarheden die de schrijfster in interviews zou verkondigen – over Milli Görüs, dat haar ouders onder druk zet, dreigde met een rechtszaak en pas na Halsema’s bemoeienis ­afstand nam van de bedreigingen tegen haar. “Allemaal niet waar. De angst is dat ze zaken blijft verdraaien als wij ons ermee bemoeien.”

Halsema gaat geen gesprek met de moskee voeren

Burgemeester Femke Halsema ziet geen reden voor een gesprek met of onderzoek naar de Mevlanamoskee vanwege het boek van Lale Gül, mailt haar woordvoerder op vragen van deze krant. ‘Informeel onderwijs kent geen overheids­regulering: het wordt niet door de overheid gefinancierd, noch door de onderwijs­inspectie beoordeeld. Er is dus ook geen formele relatie tussen de gemeente en instellingen van informeel onderwijs, laat staan dat de gemeente er zeggenschap over heeft. Wel geven wij opvolging aan concrete signalen.’

Oordelen over het boek laat ze aan literaire critici over. ‘Wel bewaakt de gemeente dat het ­literaire leven zich in volle vrijheid kan afspelen.’

Halsema heeft regelmatig ‘goed contact’ met Milli Görüs, onder meer over geloofs­vrijheid en de betekenis van informeel onderwijs.

‘Het is maar welke docent je treft’

Koranlessen draaien om het memoriseren van de Koran. “Het is stampen,” zegt Rasit Bal, ex-directeur van het islamitische Cornelius Haga ­Lyceum. “Het is eenrichtingsverkeer vanuit de docent en dan gaan soms dingen fout, als kinderen de didactiek niet volgen. Dat kan tot repressie leiden.”

Volgens Bal loopt de gedoceerde theologie achter op het dagelijks leven. “Steeds meer gemeenschappen spreken zich uit voor gelijkwaardigheid. Lale Gül legt de afstand tussen theologie en praktijk bloot.”

Ahmed Hamdi, onderzoeker bij het Verwey-Jonker Instituut en ­verbonden aan het Kennisplatform Integratie & Samenleving, wijst op verschillen tussen moskeeën in opvattingen en les­kwaliteit. “Alle moskeeën gebruiken vrijwilligers voor hun lessen en hebben vaak grote moeite die te vinden. Welke docent je treft, heeft invloed. Of je op zaterdagmiddag of zondagochtend les hebt, kan uitmaken. Ik zie wel bij moskee­organisaties steeds meer aandacht voor kwaliteit, ouders en kinderen stellen steeds hogere eisen. Er is ook meer oog voor het feit dat de kinderen in de Nederlandse samen­leving opgroeien. Moskeeën worstelen vaak met het realiseren van een kwaliteitsslag en er moet nog veel ­gebeuren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden