Plus

Dijkgraaf houdt eerste speech als minister: ‘Neem het op voor de feiten’

Robert Dijkgraaf, minister van Onderwijs, geeft zijn eerste toespraak bij de Universiteit Leiden. Beeld Peter Franken
Robert Dijkgraaf, minister van Onderwijs, geeft zijn eerste toespraak bij de Universiteit Leiden.Beeld Peter Franken

In de wetenschap zijn feiten heilig, maar daarbuiten is er steeds minder respect voor, constateert kersverse minister van Onderwijs Robbert Dijkgraaf. Dat is wennen voor de voormalig topwetenschapper. ‘Juist de politiek moet opkomen voor de feiten.’

Hanneke Keultjes

Wetenschap, zegt Robbert Dijkgraaf, zit letterlijk in onze binnenzak (mobiele telefoon) en onze bloedsomloop (als je ooit een vaccinatie hebt gehad). Maar toch ziet de nieuwe minister van Onderwijs de kloof tussen samenleving en wetenschap groeien, zei hij vrijdag bij de Universiteit Leiden in zijn eerste speech als minister.

Het meest zichtbaar werd dat in de coronapandemie, toen de wetenschap er in recordtempo in slaagde om een vaccin te ontwikkelen. “Een heroïsche prestatie, vind ik.” Maar ‘een kleine minderheid’ keek anders aan tegen ‘dezelfde werkelijkheid’. “Feiten werden in twijfel getrokken. De brengers van die feiten bedreigd. Het vaccin bestempeld als onbetrouwbaar, een vergif, een chip die je kon aansturen, onderdeel van een wereldwijd complot.”

Leven of dood

Dijkgraaf maakt zich ‘grote zorgen’ dat een deel van de samenleving ‘zelfs waar het leven of dood betreft’ niet naar de wetenschap wil luisteren. “Er zijn momenten dat kennis op de deur klopt, maar mensen liever niet opendoen.”

De politiek, vindt hij, moet proberen ‘de toenemende afstand’ tussen wetenschap en de samenleving te verkleinen. “Als we al die destructieve en intimiderende krachten willen keren, neem het dan op voor de feiten.”

Nu krijgen wetenschappers ‘hatemail’, worden gedreigd met ‘tribunalen en erger’. Dijkgraaf noemde Forum voor Democratie, de partij die tribunalen introduceerde in de Tweede Kamer, niet bij naam. Wel zegt hij dat de bedreigingen niet alleen ‘in de donkerste krochten van het internet’ worden geuit, maar ook ‘in het hart van onze democratie’. “En aan hun eigen voordeur,” zegt de D66-bewindsman, verwijzend naar zijn partijleider Sigrid Kaag die een man met een brandende fakkel voor haar deur aantrof.

“Er zitten collega’s hier in de zaal die persoonlijk worden bedreigd,” zegt Dijkgraaf met een blik in de volle collegezaal. Een van hen is de Belgische topviroloog Marc van Ranst, die al anderhalf jaar onder politiebescherming leeft. “Dat is niet aangenaam,” zegt Van Ranst na afloop van Dijkgraafs toespraak tijdens een panelgesprek, waarbij ook meteoroloog Gerrit Hiemstra en de Leidse hoogleraren Ineke Sluiter en Ionica Smeets aanschuiven. De 11-jarige zoon van Van Ranst wilde beroemd worden als YouTube-ster, maar wil nu ‘juist zo onzichtbaar mogelijk’ zijn. Thuis durft hij door de dreigementen aan het adres van zijn vader de deur niet meer open te doen.

De Belgische viroloog Marc van Ranst, hoogleraren Ineke Sluiter en Ionica Smeets en meteoroloog Gerrit Hiemstra spraken na de toespraak van minister Dijkgraaf over bedreigingen en desinformatie.  Beeld Peter Franken
De Belgische viroloog Marc van Ranst, hoogleraren Ineke Sluiter en Ionica Smeets en meteoroloog Gerrit Hiemstra spraken na de toespraak van minister Dijkgraaf over bedreigingen en desinformatie.Beeld Peter Franken

Een van de problemen, analyseert Van Ranst, is dat ‘het concept van voortschrijdend inzicht bij heel veel mensen gewoon afwezig is’. Hij noemt een voorbeeld, weer uit de coronacrisis. Toen die uitbrak, keken virologen naar de uitbraak van het vergelijkbare Sars-virus begin deze eeuw, die twaalf weken duurde. Ook een normale wintergriepepidemie duurt twaalf weken. Dus dáár gingen de wetenschappers van uit, dát was wat zij kenden.

‘Domme viroloog’

“Maar twee jaar later blijkt het twaalf x twaalf weken te hebben geduurd. Dan word je afgemaakt: je was fout, je bent een domme viroloog. Maar we baseerden ons op de kennis die we toen hadden.”

Meteoroloog Gerrit Hiemstra, die op Twitter vaak de strijd aangaat met klimaatsceptici, herkent het gebrek aan voortschrijdend inzicht. “Vroeger was ik een autoliefhebber, een echte petrolhead. Nu rij ik al vijf jaar in een elektrische auto.” Practice what you preach, noemt hij dat. Maar veel mensen accepteren het niet, merkt hij, en dat doet hem denken aan An Inconvenient Truth, de klimaatfilm van de Amerikaanse oud-presidentskandidaat Al Gore. “Mensen willen de ongemakkelijke waarheid niet weten.”

In de politiek is voortschrijdend inzicht niet altijd makkelijk. “Als je als politicus van gedachten verandert, wordt dat je nog jaren nagedragen,” stelt Van Ranst. Terwijl het juist wél wordt gewaardeerd als je als wetenschapper communiceert over onzekerheden in je onderzoek, merkt hoogleraar wetenschapscommunicatie en wiskundige Ionica Smeets. “Dat is voor een politicus dan weer niet zo.”

Dijkgraaf wil juist wél ruimte bieden voor voortschrijdend inzicht, zegt hij na afloop van zijn lezing en het panelgesprek. “Ik vind dat bij nieuw elan ook hoort dat je eerlijk moet zijn. Dat je moet durven aangeven wat je niet weet. In die ruimte vind je oplossingen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden