Achtergrond

Deskundigen: vervang deel beschermde natuur door andere natuur om boeren te helpen

De eisen die Europa aan beschermde natuur stelt, zetten het kabinet en daarmee de Nederlandse boeren klem. Premier Mark Rutte zou daarom hoogstpersoonlijk in Brussel moeten onderhandelen over de Nederlandse Natura2000-gebieden, is wat verschillende deskundigen stellen.

Chris van Mersbergen
null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Dat Nederland (veel) minder stikstof moet uitstoten om de natuur te beschermen, is iedereen het over eens. Maar of de stikstofplannen van het kabinet boeren zó hard moeten treffen, wordt door een aantal wetenschappers aan getwijfeld.

Vooral boeren die in de buurt van een van de 162 Natura2000-gebieden in ons land wonen, moeten fors terug in stikstofuitstoot. Soms zijn de volgens Europees recht beschermde natuurgebieden erg klein.

‘Stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman van Universiteit Leiden vindt dat Nederland zelf beter zou moeten nadenken over de natuur van de toekomst. “Op korte termijn heb je gewoon te voldoen aan je Europese verplichtingen om natuur in stand te houden, en daar hoort rigoureus stikstofbeleid bij. Maar voor de langere termijn moet je in Brussel de discussie aangaan: welke natuur is essentieel? Over de Waddenzee zal niemand twijfelen. Maar een klein gebied in de buurt van Duitsland, met soorten die over de grens in veel grotere aantallen te vinden zijn, moet je dat ten koste van álles overeind houden?”

Karakteristiek

Emeritus hoogleraar duurzame ontwikkeling en voedselzekerheid Rudy Rabbinge sluit zich daarbij aan: “Kijk naar natuur die karakteristiek is voor Nederland: deltagebieden, de duinen, onze rivieren. Dat vind je nergens anders in Europa. Je kunt die natuur uitbreiden, en op andere plekken de last voor boeren wat verlichten.”

Rabbinge, voormalig Eerste Kamerlid namens de PvdA, pleit net als Erisman niet voor minder natuur, integendeel. “Je kunt juist toe naar meer natuur, op basis van een slimme visie. Nu zet je jezelf klem. Mark Rutte zou in Brussel moeten gaan onderhandelen. Met een goed verhaal maak je heus een kans.”

Een woordvoerder van het minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit snapt het pleidooi, maar zegt dat de Europese Commissie geen millimeter ruimte zal bieden. “We hebben het al zo vaak geprobeerd. Maar in Brussel zeggen ze: ga eerst maar eens terug in stikstofuitstoot, dan praten we daarna wel verder.”

1. Natura2000, wat is dat eigenlijk precies?
Nederland kent 162 van deze gebieden. Natura2000 gebieden zijn in de jaren negentig geselecteerd op basis van twee Europese richtlijnen: de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. Beide zijn er om de Europese biodiversiteit in stand te houden. In Natura2000-gebieden komen dus planten en dieren voor die bescherming nodig hebben.

Sommige van de Natura2000-gebieden in Nederland zijn erg klein, terwijl ze op dit moment wel een grote rol spelen in de Nederlandse stikstofplannen. Boeren die dichtbij Natura2000-gebied wonen, moeten fors omlaag in hun stikstofuitstoot. Critici stellen wel eens dat Nederland in het verleden te enthousiast is geweest in het aanwijzen van beschermde gebieden, zonder door te hebben dat het daarmee in de toekomst - nu dus - klem zou komen te zitten.

Maar dat beeld klopt niet, zegt Ralph Frins, universitair docent omgevingsrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Gebieden waarvan destijds werd vastgesteld dat er flora en fauna in voorkwam die beschermd moest worden, die móést je gewoon aanwijzen. Nederland was aanvankelijk juist voornemens te weinig gebieden aan te wijzen, maar werd teruggefloten door zowel het Europese Hof van Justitie als de Europese Commissie.”

2. Waarom heeft Nederland zoveel last van dit Natura2000-verhaal?
Dat antwoord is heel eenvoudig: we zijn de stikstofkampioen van Europa. Industrie, verkeer en met name landbouw zorgen in ons dichtbevolkte land voor een veel grotere belasting van de Natura2000-gebieden dan in andere landen. Daardoor staat de natuur fors onder druk. Nederland heeft in Europees verband afgesproken goed voor de beschermde natuur te zorgen. Dus zijn we in die zin ook verplicht om, na jaren weifelachtig beleid, fors in te grijpen.

Er worden in boerenkring veel vraagtekens gezet bij het nu voorgestelde stikstofbeleid, bij de precieze bijdrage van elke sector aan het stikstofprobleem en bij de afstand die stikstofdeeltjes precies afleggen nadat ze door een bedrijf worden uitgestoten. Maar volgens experts staat los van al die discussie als een paal boven water dat de natuur lijdt onder de landbouw, in het bijzonder de veeteelt, en weer meer in het bijzonder de melkveehouderij.

Bovendien is stikstof niet het enige probleem voor de agrarische sector. “Het gaat niet alleen om stikstof en de gevolgen daarvan voor de natuur. Maar ook over waterkwaliteit en klimaatverandering,” zegt Jan Willem Erisman, milieuhoogleraar aan de Universiteit Leiden. Vooral klimaatbeleid zal nog meer impact hebben op de landbouw dan stikstof.”

3. Klopt de stelling van veel boeren dat Europese Natura2000-wetgeving Nederland klem zet?
Je kunt ook zeggen: de Nederlandse boeren, het kabinet en de consument hebben zichzélf klemgezet. Heel serieuze stappen om weg te bewegen van de intensieve, op hoge productie gerichte veeteelt werden nooit gezet en de klant bleef genieten van goedkope melk en dito vlees. En hoewel de stikstofuitstoot sinds begin jaren negentig wel stevig gedaald is, was al vele jaren bekend dat Nederland daarmee nog absoluut niet aan de normen voor een gezonde natuur, bodem en waterkwaliteit voldeed.

Bovendien, vinden natuurorganisaties: beweren dat de beschermde natuur ons land klem zet is de wereld op zijn kop. Er is al veel en veel meer landbouwgrond dan beschermd natuurgebied in Nederland, en die natuur is er niet voor niets.

4. Maar is er dan echt niets te zeggen voor de stelling?
Toch wel, vinden diverse deskundigen. Doordat er in het verleden 162 Natura2000-gebieden zijn vastgelegd en het heel veel inspanning vereist om al die natuurgebieden op peil te houden, wordt boeren rond bijna al die gebieden (het merendeel is in vaktermen ‘stikstofgevoelig’) echt een hele uitdaging. Bedrijven rond Natura2000-gebieden moeten volgens de huidige plannen extensief gaan boeren – lees: minder vee houden – of stoppen.

Als Nederland meer vrijheid zou hebben in het bepalen waar beschermde natuur in stand wordt gehouden en waar niet, dan zou de schade voor boeren wat minder desastreus uitpakken, zegt bijvoorbeeld Rudy Rabbinge, emeritus hoogleraar duurzame ontwikkeling en voedselzekerheid en voormalig Eerste Kamerlid namens de PvdA: “Kijk naar natuur die karakteristiek is voor Nederland: deltagebieden, de duinen, onze rivieren. Dat vind je nergens anders in Europa. Je kunt die natuur uitbreiden, en op andere plekken de last voor boeren wat verlichten.”

5. Het is dus een beetje van beide: nu fors terug in stikstof, maar ook alvast onderhandelen in Brussel?
Erisman vindt van wel. Als Nederland alleen maar vasthoudt aan de bescherming van Natura2000-gebieden, zet je de ruimtelijke ontwikkeling in het land klem, stelt de hoogleraar. “Met de klimaatverandering die steeds meer voelbaar is en nog lang zal doorzetten, zou het goed zijn om écht een langetermijnvisie te ontwikkelen. Wat wil je met je natuur, de landbouw en de ruimtelijke ordening?”

Om de boeren daarbij nog enig toekomstperspectief te bieden, zou een flinke Nederlandse lobby in Brussel helpen. Maar die lobby vindt op dit moment nog niet plaats.

Een woordvoerder van het minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit snapt het pleidooi, maar zegt dat het bij de Europese Commissie geen kans maakt. “De vorige minister, de huidige minister: we hebben het al zo vaak geprobeerd. Maar in Brussel zeggen ze: ga eerst maar eens terug in stikstofuitstoot, dan praten we wel verder.”

6. Dus, concluderend: zet Natura2000 Nederland klem?
Ja, daar komt het in zekere zin wel op neer. Maar dat hebben we wel zelf veroorzaakt, en willen we er iets aan veranderen, dan zullen we eerst moeten beginnen met het fors terugdringen van de stikstofuitstoot. “En je moet een plán hebben met visie,” zegt Rabbinge. “Daar ontbreekt het in de politiek aan. Premier Rutte vindt visie een vies woord. Dat breekt ons nu weer op.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden