Een chinookhelikopter van Defensie.

PlusAchtergrond

Defensie wil ondanks weerstand snel nieuwe radar, beveiliging van luchtruim is in het geding

Een chinookhelikopter van Defensie.Beeld ANP

Defensie wil een nieuwe radar – en snel een beetje. Het bewaken en beveiligen van het luchtruim is in het geding. De radar in het noorden van het land is vervangen, maar nog niet opgeleverd, en de radar op de Veluwe valt regelmatig uit. ‘We hebben nu een gevaarlijke situatie.’

Op de Veluwe, tussen bomen en paars bloeiende heide, doemt een 22 meter hoge toren op met een grote koepel. De gigantische ‘paddenstoel’ is met een camouflagepatroon beschilderd, alsof het bouwwerk dan níet zichtbaar is in het landschap. Dit is de militaire radar van het Air Operations Control Station in Nieuw-Milligen.

Binnen staat een bedieningspaneel dat in 1972, toen de radar in gebruik werd genomen, vast als hypermodern werd gezien. Nu doen de metertjes en lampjes bijna antiek aan. Maar ouderwets heeft ook een voordeel: als al die lampjes vrolijk groen branden, is in één oogopslag te zien dat de radar werkt. “Dit is een nog werkend Koude Oorlogsmuseum,” grapt luitenant-kolonel Bart Hoeben, die op het hoofdkwartier van de luchtmacht verantwoordelijk is voor de luchtgevechtsleiding.

Croissantvorm

Op een scherm laten groene balkjes zien wat de radar in het luchtruim ziet. Het is nog de helft van vóór de coronacrisis. “Toen zag je niet eens dat het een kaart van Nederland was.” Buiten kun je de radar wel horen, maar niet zíen draaien. De koepel van 180 panelen onttrekt de draaiende radar aan het zicht. Via radiogolven zendt de antenne van de radar een signaal uit, alle objecten binnen het bereik van de radar kaatsen daarop een radiosignaal terug waarmee onder andere afstand, hoogte, snelheid en grootte van het voorwerp, vaak een vliegtuig, kunnen worden bepaald. Bovenin het bouwwerk draait het gevaarte – een ijzeren raster in croissantvorm van 19 meter breed en 9,5 meter hoog – voortdurend rondjes. Swoosh, swoosh.

Tenminste, als de radar niet uitvalt. Want dat gebeurt, zegt Hoeben. Hoe vaak, is ‘moeilijk te zeggen’. “We krijgen ’m bijvoorbeeld na onderhoud, als de radar wordt stilgezet, moeilijk weer aan de praat.” En als er iets kapot gaat, heeft de luchtgevechtsleiding een probleem: reserveonderdelen worden niet meer gemaakt. “Het is hopen en bidden dat die onderdelen niet stukgaan.”

Benaouf A.

De radars zijn ‘de ogen en oren’ van de krijgsmacht. Ze speuren 24 uur per dag, zeven dagen per week naar dreigingen in de lucht – denk aan Russische straaljagers of gekaapte vliegtuigen, maar ook aan toestellen die in nood zijn of criminelen die via de lucht mensen, drugs of sigaretten smokkelen. “En een helikopter die een gevangene wil bevrijden,” zegt Hoeben. In 2017 probeerde Benaouf A., een kopstuk uit de Amsterdamse onderwereld, op die manier te ontsnappen uit de gevangenis van Roermond.

In Nederland staan twee van deze militaire radars. Eentje staat in het Friese Wier en bekijkt het noorden van het land, tot 200 kilometer voorbij de Waddeneilanden. Die radar is recent vervangen, maar nog niet opgeleverd. In het noorden is nu geen radardekking. En met de radar in Nieuw-Milligen die ‘volledig onvoorspelbaar’ is, is ‘de situatie bijzonder precair’. “We hebben nu een gevaarlijke situatie. En dan is straks de radar in Wier klaar, maar die kan niet boven Rotterdam kijken. Daar ziet ie vlak boven de stad niets.”

Opstalverzekering

Op de vraag hoe groot de kans is dat er wat misgaat, komt Hoeben met een wedervraag: ,,Hoe vaak brandt je huis af? Toch heeft iedereen een opstalverzekering. Zo zie ik Defensie ook.”

Al jaren is voor de krijgsmacht duidelijk dat er een nieuwe radar moet komen. Een nieuwe bouwen in Nieuw-Milligen is geen optie, zegt Hoeben. “Hier staat-ie in een kuil. In de jaren 70 maakte dat niet uit, toen wilden we voornamelijk naar boven kijken. Maar nu is een laagvliegend toestel niet te zien.” De Utrechtse Heuvelrug belemmert het ‘zicht’ naar het westen, de Hoge Veluwe naar de oostelijke kant. Bovendien liggen er plannen om windparken te bouwen in de Flevopolder. Windmolens verstoren de werking van de radar.

De nieuwe locatie luistert nauw, ook omdat binnen de Navo afspraken zijn gemaakt over radardekking. Zo bekijkt een Duitse radar het uiterste oosten van ons land, een Belgische radar ‘dekt’ het uiterste zuiden. “De twee radars hebben een kijkdiameter tot 400 kilometer. Zaak is om die twee cirkels optimaal te positioneren boven Nederland.” En die ideale locatie is rond het Gelderse Herwijnen, bij Gorinchem.

Straling

Maar de gemeente West Betuwe weigerde het bestemmingsplan aan te passen om de radar mogelijk te maken. Ook de inwoners van Herwijnen zitten niet te wachten op de nieuwe radar. Zij vrezen de elektromagnetische straling die de nieuwe, en de helft kleinere, SMART L-radar van Nederlandse makelij (Thales) verspreidt. Bovendien, stelt wethouder Sietske Klein-De Jong van West Betuwe, moet een radartoren volgens de regels 1500 meter van woningen staan. “Hier staan op 300 en 600 meter al boerderijen en ligt de kern van Herwijnen op 900 meter.”

De dodelijke spierziekte ALS zou in Herwijnen vaak voorkomen en een actiecomité vermoedt een verband tussen de straling van de KNMI-radar die al in het dorp staat en een luchtverkeersradar die er tot 2016 stond. Klein-De Jong: “Wij zijn wel een beetje klaar met die radartorens.” Volgens Hoeben hebben zij van de radar niets te vrezen. “Ik wil de angsten niet bagatelliseren. Maar de straling valt binnen de Europese richtlijnen.” Onderzoek heeft nooit aangetoond dat straling ALS kan veroorzaken.

Als er een radar in zíjn achtertuin gebouwd zou worden, zou Hoeben dat ‘prima’ vinden. “Ik zou dat wel mooi vinden. Maar ik snap dat ik niet representatief ben voor de Nederlandse bevolking.” Zelf vloog Hoeben jarenlang met een AWACS-radarvliegtuig ‘met zo’n grote pannenkoek recht boven mijn hoofd’. “Ik heb lang met die systemen gewerkt, dus ik weet dat er geen gevaar van uitgaat.”

Juist op de plek waar de oude luchtverkeersradar stond, wil Defensie de nieuwe radar bouwen. “Het is niet voor niets dat er in Herwijnen al twee radars stonden,” benadrukt Hoeben. De grond werd eind 2015 aangekocht en hij hoopt dat de radar ‘medio of eind 2022’ operationeel is.

Boefjes

Omdat de gemeente niet meewerkt, is staatssecretaris Barbara Visser (Defensie) in februari een zogeheten rijkscoördinatieregeling gestart, waarmee vergunningen en ontheffingen in één klap kunnen worden geregeld als er sprake is van nationaal belang. Inwoners kunnen nog wel ‘zienswijzen’ indienen, maar de gemeente kan geen beroep aantekenen bij de Raad van State. “Wij kunnen helemaal niets meer,” zegt wethouder Klein-De Jong. “Alleen onze inwoners kunnen nog in verzet komen.”

Volgens Visser is zo’n traject voor Herwijnen nodig vanwege ‘de nationale veiligheid’. “Natuurlijk heb ik daar gevoel bij,” benadrukt Klein-De Jong. “Ik zou dat kunnen begrijpen als dit echt de enige geschikte locatie zou zijn. Daar ben ik niet van overtuigd.”

Met de radar ondersteunt Defensie ook de politie met het ‘onderscheppen van boefjes’, zegt Hoeben. De radar kan namelijk zien of vliegtuigen zich aan hun ingediende vluchtplan houden. “Het gebeurt aan de lopende band dat een vliegtuigje opgeeft dat het van ergens in Zeeland naar Knokke in België vliegt. Dat stijgt dan ook wel op in Zeeland en landt in Knokke, maar vliegt stiekem via Engeland. We weten uit inlichtingen dat het echt veel gebeurt. Nu kunnen we dat helaas niet zien, daar hebben we de radar in Herwijnen voor nodig.”

Die vliegbewegingen zijn niet te zien op commerciële flight trackers, stelt Hoeben. “Daarop zie je alleen vliegtuigen die willen dat jij weet dat ze daar zijn en er zit een paar minuten vertraging in. Als je geen radar hebt die dat kleine vliegtuigje ook zonder medeweten kan zien, dan ben je kansloos. Wij zijn de enige met dat luchtbeeld. Dat heeft niemand anders.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden