Colored visualisation of electron microscopy photo of the coronavirus COVID-19, foto: Getty Images

PlusAchtergrond

De veelgestelde vraag: kan het vaccin de varianten wel aan?

Colored visualisation of electron microscopy photo of the coronavirus COVID-19, foto: Getty ImagesBeeld Getty Images

Door nieuwe varianten van het coronavirus laait ook de discussie over herinfecties op. Met name de Braziliaanse variant uit de stad Manaus baart zorgen, maar experts stellen dat gevaccineerden breed zijn beschermd.

1. Wat is er aan de hand in Manaus? 

‘De verschrikkelijke weg naar groepsimmuniteit’ kopte Der Spiegel eind september. In de Braziliaanse stad met 1,8 miljoen inwoners zou 66 procent het virus al hebben gehad, met vele doden tot gevolg, zo stond er met een verwijzing naar een nog niet officieel gepubliceerd onderzoek.

De aanvankelijke stijging en daaropvolgende daling van het aantal sterfgevallen in de stad zonder noemenswaardige coronaregels leek het gevolg van groepsimmuniteit. Het virus raakte uitgedoofd in de stad in het Amazonegebied doordat veel mensen op natuurlijke wijze immuniteit hadden opgebouwd.

Toch kreeg Manaus na bijna 4000 doden een nieuwe besmettingsgolf te verwerken in de daaropvolgende maanden. Was er toch geen sprake van groepsimmuniteit? Wetenschapstijdschrift Science kon vorige week geen eenduidig antwoord geven. Was de natuurlijke immuniteit van de bevolking vervaagd? Hield het virus bij de tweede golf huis in stadsdelen die bij de eerste golf relatief ongeschonden waren gebleven? Of konden mensen die een eerdere infectie hadden doorgemaakt opnieuw worden besmet met een nieuwe virusvariant?

2. Is herinfectie met een nieuwe variant mogelijk? 

“Herinfecties zijn vooralsnog zeldzaam, voor zover bekend ook met nieuwe varianten,” zegt viroloog Menno de Jong (Amsterdam UMC). “In de wetenschappelijke literatuur is echter nog enige twijfel of de opgebouwde immuniteit na besmetting met een oude virusstam ook net zo goed werkt bij de Zuid-Amerikaanse variant. Hoe terecht die twijfel is, is nog onduidelijk.”

Datzelfde zegt ook immunoloog Marjolein van Egmond (Amsterdam UMC). “Omdat de afweer tegen een virus heel specifiek is, werkt die afweer mogelijk niet tegen een veranderde variant van hetzelfde virus.” Voordat die kwestie bij de Braziliaanse variant goed is uitgezocht, is het verstandig om ’m buiten de deur te houden, zegt Van Egmond. Daarom is ze ook een voorstander van het stilleggen van vliegverkeer met Zuid-Amerika. “Het is een middel om een noodsituatie voorkomen, net zoals de avondklok.”

3. Wat betekent de Braziliaanse variant voor de immuniteit die het vaccin opwekt? 

Vaccinproducent Pfizer bracht eerder al naar buiten dat zijn vaccin beschermt tegen de Engelse variant. Naar verwachting volgt volgende week uitsluitsel over de Zuid-Afrikaanse versie. Later komt duidelijkheid over de Braziliaanse vertakking.

Van Egmond en De Jong zijn daar vrij optimistisch over. “De immuniteit van de vaccins is gericht tegen het hele spike-eiwit en waarschijnlijk worden kleine veranderingen in dit eiwit wel getolereerd,” aldus De Jong. “Er bestaat een kans dat de antilichamen die door het vaccin zijn opgewekt de Braziliaanse variant niet even goed neutraliseren, maar die kans acht ik niet zo groot.”

Ook Ton de Boer van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) sprak vorige week hoopvol over de immuniteit die de vaccins oproepen tegen verschillende varianten. “De mutaties van het coronavirus betreffen vaak enkele tientallen brokstukjes (aminozuren) op het spike-eiwit, maar die hele spike heeft meer dan 2000 brokstukjes. De antistoffen en de afweer op celniveau kunnen samen wel wat spike-mutaties aan, maar het blijft belangrijk dat we de mutaties nauwlettend volgen en onderzoeken.”

4. Toch kunnen vaccins ook leiden tot sterkere varianten van het virus. Hoe zit dat? 

Volgens de bijsluiter van Pfizer mag de periode tussen de eerste en tweede vaccinatie niet langer dan zes weken duren. Maar vanwege de grote virusdruk wacht Engeland tot twaalf weken met het zetten van de tweede prik. 

Wat er dan kan gebeuren, zegt viroloog De Jong, is dat varianten ontstaan die zich minder aantrekken van antilichamen. Ga maar na: bij iemand die één prik heeft gehad, kan iemand toch besmet raken doordat er nog niet voldoende beschermende antilichamen zijn. ­

Mutaties die tijdens deze besmetting ontstaan, kunnen de zich nog ontwikkelende immuunrespons omzeilen vanwege een evolutionair voordeel. Die mutaties zullen dus dominant worden, met het risico dat er varianten ontstaan die zich straks aan de volledige immuunrespons onttrekken.

“Een escape-variant heet dat in de virologie,” aldus De Jong. “Hoe meer mensen met die ‘halve immuniteit’ geïnfecteerd raken, hoe groter de kans op een escape-variant. En hoe langer het interval tussen twee vaccinaties, hoe groter de kans dat zulke infecties plaatsvinden. Het werkt in principe hetzelfde als de antibiotica­resistentie die ontstaat als een kuur niet afgemaakt wordt.”

5. Kun je vaccins aanpassen aan virusvarianten?

Ja. Bij de vaccins van Pfizer en Moderna kan dat binnen enkele weken. Bij de vaccins van AstraZeneca en Johnson & Johnson, die met een onschuldig verkoudheidsvirus de cel inkomen, is het wat complexer, en zal dat een maand of twee duren. 

Na aanpassing zullen de vaccins opnieuw moeten worden goedgekeurd door het Europees Geneesmiddelenbureau EMA. “Die procedure is niet volledig nieuw,” zegt CBG-voorzitter De Boer, die namens Nederland samenwerkt met het EMA. “Zonder te tornen aan veiligheid en werkzaamheid: die procedure zal weken duren, geen maanden. Daarom zullen waarschijnlijk niet opnieuw studies met tienduizenden patiënten moeten worden uitgevoerd. Welke gegevens wel nodig zijn, bekijken we nu.”

Een oplossing voor de voortdurend veranderende virusvarianten kan ook komen van een nieuw type vaccin. Alle goedgekeurde en bijna goedgekeurde vaccins richten zich op het spike-eiwit, dat voortdurend muteert. “Het coronavirus heeft ook minder veranderlijke onderdelen,” zegt theoretisch epidemioloog Hans Heesterbeek (Universiteit Utrecht). “Een vaccin dat aangrijpt op die geconserveerde delen hoef je niet voortdurend aan te passen, maar dat is heel lastig.” Vaccins die werken op basis van geïnactiveerd of levend virus kunnen een oplossing bieden, maar het is onduidelijk of en wanneer die komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden