PlusInterview

De oplossing voor de asielcrisis? ‘Begin met legalisatie van migratie’

De beelden van de mensonterende omstandigheden waaronder vluchtelingen in Ter Apel moeten leven, gingen de wereld over. Beeld Pierre Crom/Getty Images
De beelden van de mensonterende omstandigheden waaronder vluchtelingen in Ter Apel moeten leven, gingen de wereld over.Beeld Pierre Crom/Getty Images

De crisis in Ter Apel en de daarop volgende asieldeal zijn geen uitzonderingen, maar regel. Dat zegt migratie-expert Henk van Houtum. Het Nederlandse en Europese migratiebeleid werken averechts, stelt hij. De oplossing: meer vaste, kleinschalige opvang en het legaliseren van migratie.

Anita van Rootselaar

Wat hij dacht, toen hij de beelden van Ter Apel zag? “Schandelijk,” zegt Henk van Houtum, oprichter van het Centrum voor Grensonderzoek en hoogleraar geopolitiek en politieke geografie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. “De Commissie voor Vreemdelingenzaken heeft vastgesteld: het is een door de overheid zelf gecreëerde crisis. Die nu wél wordt gebruikt om te pleiten voor minder asiel.”

Maar het is geen uitwas, stelt hij, integendeel: het is een decennialang patroon, waarbij het asielbeleid juist steeds strenger wordt. “Het is al twintig jaar steeds nóg een tandje verder aandraaien.”

Aandraaien? Veel mensen vinden het asielbeleid juist te soepel.

“Er wordt steeds gezegd: de grenzen zijn open. Nee, de grenzen zijn voor grote delen van de wereld hartstikke gesloten. Bijna driekwart van de wereld mag van de EU niet visumvrij reizen. Daardoor kunnen ze alleen non-regulier vluchten. Daarom sterven er mensen. We zijn de dodelijkste grens op aarde als EU, en al jarenlang. Meer dan 75 procent van alle grensdoden valt aan de EU-grens.”

Het huidige beleid werkt averechts, zegt u.

“Meer grenzen leiden tot meer irreguliere migratie. Vervolgens zeggen we: o, dat moet niet, we hebben heimelijke deals en hekken nodig. Dat leidt tot meer onveiligheid aan de grens. De politiek gaat dat sentiment niet tegen, maar voedt het juist. Waardoor de roep om meer grenzen ontstaat. En zo gaat het verder. Maar er zit een wereld tussen volledig gesloten en volledig open grenzen. Waar ik voor zou pleiten is: begin met legalisatie van migratie.”

Legalisatie is in de praktijk niet zomaar te realiseren, zeker niet als Nederland in je eentje.

“Daarom zijn het stapjes. Het zijn heel veel dingen die je tegelijkertijd moet doen. Je moet kleinschalige opvang hebben, eigenlijk gisteren al – daar is pas een rapport over verschenen van de Commissie voor Vreemdelingenzaken, en daar ben ik het grotendeels mee eens. Hier in Heumensoord in Nijmegen, vlak bij waar ik woon, stond een groot tentenkamp met circa drieduizend mensen. Alle sympathie voor de gemeente Nijmegen die zei: doe maar hier, maar dat kan toch niet de oplossing zijn? Het is bovendien tamelijk inhumaan, ook dat is vastgesteld, door het College voor de Mensenrechten. Laten we dus eens beginnen met een humane opvang die uiteraard kleinschalig is, en permanent. Die niet gelijk uitgehold wordt als er tijdelijk minder migranten asiel aanvragen. Zorg gewoon dat er reservecapaciteit is. Zo moeilijk is dat niet.”

Is er wel draagvlak voor wat u voorstelt?

“Het vermaledijde draagvlak. Ik kan dat woord niet meer horen. Het draagvlak is niet een constante. Het is een construct dat we met elkaar maken, en dat wordt al jaren systematisch uitgehold. Volgens mij moet je niet steeds de ellende van de vluchtelingen benadrukken. Het zijn geen schapen, en het zijn ook geen wolven. Het zijn gewoon mensen. Elke keer maar inzoomen op – sommige ngo’s doen dat ook – ‘nooit zoveel vluchtelingen geweest, kijk wat een ellende’, die boodschap moet het niet zijn. We moeten ze niet reduceren tot ofwel terroristische testosteronbommen en messentrekkers, ofwel ‘we moeten ze helpen, ze zijn arm en zielig’.”

“Kijk naar het taalgebruik: testosteronbommen, watermetaforen zoals stroom, dijk, tsunami. We hebben het over ‘de vluchtelingenstroom’, alsof dat een neutraal begrip is. Laten we alsjeblieft weer een beetje normáál gaan doen over migratie. We zoomen elke keer in op het spektakel dat de grens is geworden. Nu ook weer: alle media duiken op Ter Apel.”

Er is daar een humanitaire crisis aan de gang. Daar moet toch aandacht voor zijn?

“Natuurlijk. Maar deze grotere vragen worden nooit gesteld. De boodschap is voortdurend: we kunnen het niet aan. Het rijkste continent van de wereld kan zoveel vluchtelingen niet aan, en de armere landen, die meer dan 85 procent opvangen, die kunnen het wel aan?”

Feit is wel: er is in Nederland een wooncrisis, daarom stokt de doorstroming in AZC's. De overheid heeft het aandeel sociale huurwoningen dat naar statushouders gaat opgekrikt naar 12 procent. Iemand die al vijftien jaar op een wachtlijst staat denkt: er is competitie, waarom krijgt een nieuwkomer meer kans?

“Dat sentiment begrijp ik. Je ziet dat de onderkant van de woonmarkt al jarenlang wordt uitgespeeld tegenover asielzoekers. Natuurlijk krijg je dan het gevoel: ze pikken onze woning. Wat niet zo is. Asielzoekers zijn niet de grote drijvers van de krapte op de woningmarkt, cijfermatig klopt dat niet. Er zijn nu minder asielzoekers dan in 2015. Vanuit het vluchtelingenverdrag zijn we ook verplicht om humane opvang te regelen.”

Veel landen houden zich niet aan die verdragen.

“Dus dan moet je daar maar aan meedoen? Je moet geen ratrace to the bottom organiseren, maar dat is wel waar we hard naar op weg zijn. Ik was onlangs in Lesbos, en heb daar tal van mensen gesproken. Daar zeggen ze ook: de rechteloosheid ís al norm. Er worden mensen teruggeduwd in het holst van de nacht. Dat mag niet, maar het gebeurt.”

Iedereen vindt tot op zeker niveau: je moet mensen in nood helpen. Is de vraag niet: hoeveel? Tot welk niveau ben je verantwoordelijk voor het leed buiten je land?

“Maar die morele discussie voeren we nu niet. En als we erover praten, dan gaat het over economische redeneringen, worden mensen teruggebracht tot kosten en baten. En wíj maken die kosten-batenanalyse voor ánderen. Maar zelfs als we dat doen, dan zijn de economen het grotendeels eens: dan zouden open grenzen het beste zijn. Dat we dat niet doen is politiek. En als je in Senegal of Saoedi-Arabië bent geboren, maar je hebt gigantisch veel geld, dan kun je gewoon legaal een paspoort kopen. Golden visa heet dat. Dan dondert het niet. Nederland is te koop.”

Veel mensen vragen zich af: als asielzoekers zo in nood zijn, waarom doorkruisen ze dan eerst meerdere veilige landen, waarom kloppen ze niet aan in het eerste?

“Dat is een terechte vraag denk ik. Dat is ook niet altijd zo goed te bepalen. Ze zoeken gewoon naar de plek waarvan zij denken: daar heb ik de meeste mogelijkheden om snel een menswaardig bestaan op te bouwen. Er gaan nog steeds mensen naar Engeland – dat is bijna onbegrijpelijk, waarom zou je als je in EU-gebied bent, in Schengengebied, alsnog naar het VK gaan? Dat heeft met de taal te maken, met netwerken – familie, vrienden, met de mogelijkheden die ze zien.”

U zegt dat Europa juist meer openheid nodig heeft in plaats van geslotenheid. Sommigen maken de analogie met de val van het Romeinse rijk, door invloeden van buitenaf.

“We zijn toevallig net begonnen om precies dát te analyseren. Hoe keken de Romeinen naar grenzen en migratie? Zij hielden migranten helemaal niet tegen. De invasie van de barbaren, dat was pas later. En dat was niet het gevolg van beperkte grenscontroles, maar van de enorme decadentie van het rijk, dat al lang in verval was geraakt. De grens was juist een overgangsgebied, met allerlei mogelijkheden voor handel en relaties. We moeten niet doen alsof de Romeinen een soort fort hadden opgebouwd, dat als voorbeeld kan dienen voor de EU. Dat is namelijk helemaal niet het geval.”

Henk van Houtum. ‘De boodschap is voortdurend: we kunnen het niet aan. Het rijkste continent van de wereld kan zoveel vluchtelingen niet aan, en de armere landen, die meer dan 85 procent opvangen, die kunnen het wel aan?’ Beeld
Henk van Houtum. ‘De boodschap is voortdurend: we kunnen het niet aan. Het rijkste continent van de wereld kan zoveel vluchtelingen niet aan, en de armere landen, die meer dan 85 procent opvangen, die kunnen het wel aan?’

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden