Plus Achtergrond

De ongekende opmars van het klimaatprotest

Extinction Rebellion wil vanaf maandag het verkeer bij het Rijksmuseum blokkeren. De groei van de actiegroep gaat hand in hand met de ongekende opmars van het klimaatprotest in binnen- én buitenland.

Protest in Spanje. Net als in andere landen eisen demonstranten actie van de politiek. Beeld NurPhoto via Getty Images

Bij een training voor de blokkade waarmee Extinction Rebellion vanaf overmorgen het Amsterdamse verkeer wil lamleggen, valt meteen op: dit is niet het gebruikelijke actievolk. Geen doorgewinterde activisten, geheel in het zwart gehuld. Geen gestaalde kaders uit de kraakbeweging. Onder de ongeveer vijftig belangstellenden in de bioscoopzaal van Lab 111 in Oud-West zijn vooral jongeren, al zijn er ook vijftigplussers op afgekomen. 

Er zijn nogal wat buitenlandse studenten en daarom is de voertaal Engels, maar de meerderheid is Nederlands. Het enige dat de activisten op het eerste gezicht bindt, is dat ze er heel gewoontjes uitzien. Een dwarsdoorsnede van jong Amsterdam.

Wat ze ook met elkaar gemeen hebben: de klimaatverandering vliegt ze naar de keel. Er moet wat gebeuren en ze betwijfelen of de politiek op tijd met een antwoord komt. Vanaf overmorgen gaan ze daarom de straat op en blokkeren ze het verkeer bij het Rijksmuseum, net zoals Extinction Rebellion vorig jaar in Londen heeft gedaan met vijf bruggen over de Theems. Eigenlijk mag het niet – en de burgemeester, politie en justitie verboden de blokkade gisteren met zoveel woorden – maar nu zoveel diersoorten op uitsterven staan en de aarde al met 1,1 graad is opgewarmd, geloven ze dat ze wel moeten. Nood breekt wet.

Recht op opstand

De overheid heeft het sociaal contract gebroken, houdt trainingsleider Sjoerd de Koning de andere rebellen voor. Hij is 28 en hij gaat het waarschijnlijk nog meemaken dat klimaat­verandering uitloopt op voedseltekorten, zegt hij. Tegelijk zijn de gevaren van global warming al zijn hele leven bekend. Al in 1990 verscheen immers het eerste rapport van VN-klimaat­panel IPCC. De overheid heeft hem niet kunnen beschermen, integendeel. “Tegenwoordig is de wereldwijde CO2-uitstoot zestig procent hoger dan toen.” Dat geeft Extinction Rebellion het volste recht om in opstand te komen, vindt hij.

In de bioscoopzaal wordt instemmend geknikt. Tijdens een vier uur durende training wordt een nieuwe lichting rebellen ingewijd in actiemethodes. Hoe blijven ze rustig tijdens verkeersblokkades, zelfs als een taxichauffeur door het lint gaat? En wat als je wordt gearresteerd? Dat kan zomaar gebeuren en niemand die daarvoor lijkt terug te schrikken.

Zelf de straat op

De opkomst van Extinction Rebellion als actiegroep (zie kader) gaat gelijk op met de beweging van miljoenen jongeren die de afgelopen weken over de hele wereld de straat op zijn gegaan voor het klimaat. De activisten en de demon­stranten typeren de normalisering van het klimaatprotest. Het klimaat staat hoog op de politieke agenda. En dat was geen vanzelfsprekendheid, zegt VU-hoogleraar sociale verandering en conflict Jacquelien van Stekelenburg. “We zijn makkelijker te porren voor issues die tastbaar en dicht bij huis zijn.”

Een mondiaal en ingewikkeld thema als klimaatverandering nodigt niet erg uit om de straat op te gaan. Dat is dan ook echt iets van het afgelopen jaar. “Het heeft best een tijd geduurd. Heel lang was er die twijfel: klopt dat nou, is er echt klimaatverandering? Maar tegenwoordig noemen steeds meer mensen het klimaat als ze in peilingen wordt gevraagd naar de grootste uitdagingen van deze tijd.”

In het verleden verdwenen milieuonderwerpen vaak net zo snel weer van de politieke agenda als ze waren opgedoemd. In de jaren zeventig waarschuwde de Club van Rome voor het op­raken van grondstoffen en in de jaren tachtig was er grote bezorgdheid over zure regen en het gat in de ozonlaag. Door milieumaatregelen werd de grootste schade afgewend en doembeelden ebden weer weg.

En het activisme werd uitbesteed. Tienduizenden leden en donateurs maakten trouw elke maand geld over naar milieuorganisaties als Greenpeace en Milieudefensie. Maar voor de nieuwste generatie is dat niet meer genoeg. Ze gaan zelf de straat op.

Eindelijk, zegt Roel van Duijn, 76 jaar oud inmiddels. Als voorman van Provo en de Kabouterbeweging gaf hij kleur aan de roerige jaren zestig. Zoveel klimaat­demon­stran­ten en actievoerders als nu op de been komen, daar had hij niet meer op durven hopen. “Ik was al bang dat het allemaal verslaafde consumenten waren geworden. Goddank is er nu iets aan het veranderen.” Het stemt hem gelukkig dat het heel gewone jongeren zijn. “Geen excentriekelingen. Daarmee laat je zien dat het uit het midden van de samen­leving komt, dat het geen kleine sekte is die in opstand komt.”

Voet tussen de deur

Hij herkent veel van de Provobeweging in Extinction Rebellion. Dat het protest strikt geweldloos is, bijvoorbeeld. “Anders verpest je het voor jezelf.” Door de wet te overtreden tarten ze wel degelijk de openbare orde. “Dat je een voet tussen de deur zet en iedereen letterlijk even dwingt stil te staan, dat is heel effectief. Het roept vragen op bij het grote publiek, een moment van bezinning: hebben ze niet eigenlijk een beetje gelijk?” Nu hij er over nadenkt: in de jaren zestig is het voor hemzelf ook met een verkeersblokkade begonnen. “In 1961, in Den Haag tegen de atoombom. Net zo’n machtige bedreiging voor de hele planeet.”

Daar ziet hij dan ook de verklaring dat het protest tegen klimaatverandering nu wel van de grond komt. “Op televisie zien we bossen branden, tekorten aan drinkwater dreigen, diersoorten sterven uit. Vooral voor jongere generaties is het een heel tastbare aanslag op hun levenskwaliteit geworden. Al in de eerste publicatie van Provo schreven wij: het is de wanhoop die revolutie maakt.”

Aan de andere kant: in haar onderzoek onder klimaatdemonstranten bespeurt hoogleraar Van Stekelenburg juist veel hoop. Dat was het grote verschil tussen de oudere en de vele jonge deelnemers aan de protesten van eerder dit jaar. “Ouderen komen uit ongerustheid en solidariteit met jongere generaties. Zij denken: politici gaan toch niet luisteren. Jongeren staan er echt omdat ze willen dat politici in actie komen.”

Ze sluit ook helemaal niet uit dat klimaatprotest werkt. Dat klinkt gek, alsof Amsterdammers die worden opgehouden op weg naar hun werk daar enthousiast van worden. En toch kan het zo uitpakken dat meer mensen gealarmeerd raken over het klimaat, zegt Van Stekelenburg. De protesten halen het nieuws, dringen door tot de publieke opinie en de politiek. “Uiteindelijk willen politici herkozen worden, dus ze leggen hun oor te luister bij het grote publiek.”

Begrensde verstoring

Zij onderstreept het vriendelijke karakter van het protest door Extinction Rebellion. Toen in het voorjaar Amsterdamse kruispunten werden geblokkeerd, lieten ze automobilisten met bordjes weten dat het hooguit een paar minuten zou duren. “Een begrensde verstoring van de openbare orde.”

De vraag is wel of dat zo blijft. In Engeland leidden de protesten al tot honderden arrestaties. Roger Hallam, een van de Britse oprichters van Extinction Rebellion, noemde gearresteerd worden deze zomer een offer waarmee activisten laten zien dat het ze menens is, waardoor de protesten groter en groter worden.

Bij de training wordt actie inderdaad gepresenteerd als iets om hoop uit te putten. Er is wel de gedachte dat de politiek een delegatie van burgers de ruimte moet geven om een reddingsplan te maken voor het klimaat, maar de blokkade is vooral bedoeld als boodschap aan de politiek. “Zij moeten ons beschermen. Zij hebben de macht om nieuwe wetgeving op te leggen,” zegt De Koning. Extinction Rebellion kiest bewust niet voor acties tegen vervuilende bedrijven.

Stop de Kindermoord

Daarom zoeken de rebellen ook de stad op voor hun acties. Daar knaagt bij meer mensen het gevoel dat het zo niet langer kan. “En daar zit de politiek, daar zit de elite,” zegt De Koning.

Extinction Rebellion plaatst zichzelf ook nadrukkelijk in een Amsterdamse traditie. Bij de training krijgen de activisten foto’s te zien van het antiautoprotest van comité Stop de Kindermoord, toen het Museumplein, in de jaren zeventig, nog ‘de kortste snelweg van Nederland’ was. De fietspaden en het groen dat er nu ligt, kwamen er niet zomaar, zegt De Koning. “Daar is hard voor geknokt.”

Roel van Duijn is alvast enthousiast geworden. Met zoveel jongeren die in actie komen, kan hij als oudgediende toch niet achterblijven. Hij wil eigenlijk wel meedoen aan de verkeersblokkades door Extinction Rebellion, zegt hij. “Wil je hun mijn telefoonnummer doorgeven?”

‘Actie gaat ondanks verbod door’

De verkeersblokkade ­zoals Extinction Rebellion die aankondigt voor overmorgen in Amsterdam, is verboden. Die boodschap hebben burgemeester, politie en justitie gisteren per brief afgegeven aan de klimaat­activisten. Die rea­geerden gistermiddag met een korte verklaring dat ze de actie doorzetten.

Het verbod maakt voor Extinction Rebellion eigenlijk geen verschil. De beweging is juist in het leven geroepen voor ­acties die niet mogen. Wel stellen ze uitdrukkelijk als voorwaarde dat hun protest geweldloos blijft.

Uit de geschiedenisboekjes trekt Extinction Rebellion de les dat burgerlijke on­gehoorzaamheid nog de meeste kans van slagen biedt om de maatschappij snel minder vervuilend te maken. Dus: blokkeren, bezet­ten, staken, de wet niet naleven. Daarvoor verwijzen de klimaatactivisten onder meer naar Gandhi, de Amerikaanse burgerrechtenbeweging rond Martin Luther King, de vroege vakbonden uit de negentiende eeuw en de suffragettes, die opkwamen voor het vrouwenkiesrecht. Een kleine minderheid van de bevolking die meedoet aan de protesten zou genoeg zijn om de overheid overstag te laten gaan, geloven de activisten. Daarbij noemen ze een opvallend precies ­getal van 3,5 procent.

Extinction Rebellion schrikt ook niet terug voor de mogelijkheid gearresteerd te worden, al zou het verbod natuurlijk wel individuele deelnemers aan de blokkade kunnen afschrikken. ­Roger Hallam, een van de Britse oprichters van de beweging, ziet arrestaties juist als een van de manieren om het klimaatprotest verder op te zwepen, zei hij eerder dit jaar in Amsterdam. “Die gaan naar de gevangenis vanwege klimaat­activisme. Dat is de boodschap die ervan uitgaat. Zodat mensen denken: daar moet ik eens over nadenken.”

Hoeveel activisten maandag de Stadhouderskade willen blokkeren, is moeilijk te zeggen. Wel zeker is dat de activisten zich al geruime tijd voorbereiden. De organisatie rekent op meer dan duizend activisten.

De acties in Amsterdam maken deel uit van een wereldwijde golf van blokkades, in onder meer Londen en Berlijn, maar ook Delhi en van Buenos Aires. Begin dit jaar waaide Extinction over vanuit Engeland, waar de beweging eind vorig jaar wereldwijd de aandacht trok door vijf bruggen over de Theems te bezetten. Daarbij werden honderden activisten gearresteerd.

Ongekende massa’s op de been

Als een lopend vuurtje gingen de klimaat­demonstraties de afgelopen weken de wereld over. In Den Haag kwamen 35.000 demonstranten ­bijeen voor een klimaatstaking.

Al meteen aan het begin van de VN-top waar werd gesproken over mogelijke klimaatmaatregelen, kwamen in september ongedacht veel betogers op de been. De rest van de wereld werd vrijdag 20 september wakker met het nieuws dat in Australië 300.000 scholieren staakten uit protest tegen de opwarming van de aarde.

Vandaaruit trokken de protesten de wereld over, waardoor het totaal aantal demonstranten in de miljoenen liep. Van Japan tot Kenia en van Europa tot Brazilië. Zelfs in de Afghaanse hoofdstad Kabul, eerder in de maand nog opgeschrikt door terreuraanslagen, gingen zo’n honderd jongeren de straat op. Begeleid door een pantservoertuig.

In Europa waren honderden demonstraties, ook in Oost-Europa, waar landen als Polen en Tsjechië voor hun energiehuishouding nog zwaar leunen op steenkool. In Berlijn waren volgens de politie meer dan honderdduizend demonstranten op de been voor de Brandenburger Tor.

‘Make our planet Greta again’ was te lezen op een spandoek in Londen. Het was een verwijzing naar de Zweedse scholier die nog maar 15 maanden geleden begon met haar skolstrejk. De 16-jarige Greta Thunberg trok op de VN-top vervolgens de aandacht met een aanklacht richting de wereldleiders (“How dare you, you have stolen my dreams and my childhood.”)

In Nederland was het de opmaat naar de klimaatstaking in Den Haag, vorige week vrijdag, die met 35.000 deel­nemers veel drukker werd bezocht dan de demonstratie een week eerder in Amsterdam, waar vierduizend demonstranten op de been waren.

Hier in de stad was tot dusver wel het grootste klimaatprotest – op een hopeloos verregende zondag liepen in maart 40.000 mensen van de Dam naar het Museumplein.

Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden