Uitleg

De Nederlandse oversterfte is ongekend: ‘Gevolg van beleid’

In de coronastatistieken scoort Nederland qua dodental hoog. Maar de verhoging van de algehele sterftecijfers onderstreept dat Covid-19 nog veel erger huishoudt, vooral onder ouderen. 

Beeld ANP

Onder normale omstandigheden overlijden per week gemiddeld 2900 mensen in Nederland, ­aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Door het coronavirus is er behoorlijke ‘oversterfte’: er zijn al weken meer doden dan gemiddeld. De eerste week van april stierven meer dan 5000 mensen, aldus het CBS. Het aantal coronadoden, zoals dagelijks becijferd door het RIVM, lag in diezelfde periode rond de duizend.

Het grote verschil onderstreept dat het RIVM alleen slachtoffers telt die positief testten op het coronavirus. Vanwege het beperkte testbeleid geeft de oversterfte een beter beeld van het werkelijke aantal coronadoden. Het is niet gezegd dat alle oversterfte te wijten is aan het virus, maar het ligt wel voor de hand.

In Noorwegen en Portugal zorgt het corona­virus nauwelijks voor oversterfte, terwijl landen als Italië en Engeland tienduizenden doden meer dan normaal hebben. Ook Nederland wordt zwaar geraakt.

Groepsimmuniteit

“De verschillen zijn terug te voeren op verschillend coronabeleid in verschillende landen,” zegt gezondheidseconoom Xander Koolman (Vrije Universiteit). “Het Nederlandse beleid was er aanvankelijk op gericht om het virus ­gecontroleerd rond te laten gaan, met als voordeel de opbouw van groepsimmuniteit. Dit is het resultaat.” Iets soortgelijks ziet Koolman in Engeland. “De regering dacht: let’s take it on the chin. Pas toen de cijfers heel slecht werden, zijn de Engelsen gaan bijsturen, kwam er een lockdown en ging de oversterfte omlaag.”

Fanny Janssen, verbonden aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (Nidi), ziet ook andere verklaringen. Zo had Italië geen tijd om zich voor te bereiden. En Nederland is veel dichter bevolkt dan Noorwegen, waardoor het virus zich sneller kan verspreiden.

Zelf mondkapjes maken

Ook toevallige omstandigheden spelen een rol, denkt Janssen. Brabantse carnavalsvierders die van vakantie terugkwamen uit Italiaanse bergdorpen, namen het virus mee terug. Noorse wintersporters konden in eigen land blijven. Bovendien vieren Noren geen carnaval.

De Nederlandse oversterfte – door Nidi op ­basis van de CBS-cijfers van eind april geschat op 7500 – is ongekend. Met uitzondering van de griepepidemie in de winter van 2017-2018 – met 9400 extra doden ­– kende Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog niet zulke pieken, zegt Janssen. De Watersnoodramp van 1953, bijvoorbeeld, maakte ‘slechts’ 1836 slachtoffers.

Bij een tweede coronagolf zal het dodental ­verder stijgen. Ook wijst Janssen op coronagerelateerde slachtoffers als gevolg van een economische recessie. Mensen met een lage sociaaleconomische status overlijden gemiddeld bijna vijf jaar eerder dan mensen met een hoge sociaaleconomische status.

Nederlandse verpleeg- en verzorgingshuizen worden hard geraakt. In de week van 6 april overleden er bijna 1600 bewoners; meer dan een verdubbeling van het gemiddelde.

“Wat in de verpleeghuizen is gebeurd, is schandalig,” zegt Bert Keizer, filosoof en oud-verpleeghuisarts, onder meer in Amsterdam. “Het personeel moest in het begin van de pandemie zelf mondkapjes maken, ze droegen een spatbril van Karwei.”

Ook kwamen verpleeghuismedewerkers te laat in aanmerking om getest te worden op het coronavirus, achterhaalde Investico, een platform voor onderzoeksjournalistiek. Testlaboratoria hielden – ondanks beschikbare capaciteit – vast aan RIVM-richtlijnen, die voorschreven dat verpleeghuispersoneel met klachten thuis moest blijven. Door gebrek aan mankracht was dat onhaalbaar.

Dat geïnfecteerd personeel zo bijdroeg aan ­besmetting van verpleeghuisbewoners, maakt de situatie extra schrijnend, aldus Keizer. “Ik heb huilende collega’s aan de lijn gehad. Ze voelden zich schuldig aan de dood van weerloze patiënten, die ze juist wilden beschermen. De sympathie tussen het zorgpersoneel en patiënten gaat in een verpleeghuis dieper dan in een ziekenhuis, simpelweg omdat patiënten langer in een verpleeghuis verblijven.”

Alle aandacht voor de ic

Gemiddeld wonen mensen een kleine drie jaar in een verpleeghuis voordat ze overlijden, aldus onderzoek uit 2017 van Verenso, de beroepsvereniging voor specialisten ouderengeneeskunde. De gemiddelde leeftijd van de 35.000 verpleeghuisbewoners – meetpunt 2016 – was bijna 86 jaar, aldus het Zorginstituut Nederland. Verpleeghuisbewoners kampen doorgaans met meerdere lichamelijke aandoeningen (doofheid, astma, suikerziekte, kanker) en mentale problemen: de ziekte van Alzheimer of een angststoornis.

Dat alle aandacht in het begin van de coronapandemie uitging naar artsen op de intensive cares komt door de manier waarop de samenleving tegen zwakkere ouderen aankijkt, zegt Keizer. “Veel mensen denken toch: als het coronavirus de mensen in verpleeghuizen het laatste zetje geeft, nou en? Ze hadden toch nog maar kort te leven.”

Die houding reflecteert iets biologisch in de mens, denk Keizer. “Je ziet zo’n desinteresse voor oude, zwakke soortgenoten ook bij andere dieren. Misschien omdat die groep niet meer van belang is voor instandhouding van de soort.”

De aard van de medische zorg in verpleeghuizen draagt bij aan de geringe aandacht bij het begin van de pandemie, zegt Keizer. Ic-artsen kunnen mensen beter maken, in verpleeghuizen gaat het om verzorgen tot aan het einde. Dat maakt verpleeghuiszorg niet sexy en niet ­urgent.

“Onder extreme omstandigheden is heel weinig aandacht voor zwakke ouderen, zo is in ­Nederland gebleken.”

Vergelijk hieronder de sterftecijfers van Nederand, Engeland, Portugal, Italië en Noorwegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden