PlusAnalyse

De formatie is een puzzel met veel mitsen en maren

Kajsa Ollongren (links) van D66 en Annemarie Jorritsma van de VVD krijgen in de Stadhouderskamer, uit handen van kamervoorzitter Khadija Arib de opdracht om als verkenners aan de slag te gaan.  Beeld Bart Maat/ANP
Kajsa Ollongren (links) van D66 en Annemarie Jorritsma van de VVD krijgen in de Stadhouderskamer, uit handen van kamervoorzitter Khadija Arib de opdracht om als verkenners aan de slag te gaan.Beeld Bart Maat/ANP

Met zeventien partijen in de Tweede Kamer lijkt er veel keuze voor VVD en D66 om partners te vinden voor een nieuw kabinet. Maar alle beoogde combinaties brengen mitsen en maren met zich mee.

Mark Rutte sms’te donderdagochtend Sigrid Kaag. Een paar berichtjes en een telefoontje later waren de leiders van VVD en D66 eruit. We trekken samen op in de zoektocht naar partners. Niet één, maar twee ‘verkenners’, van iedere partij één, gaan met de andere partijen in de Tweede Kamer praten over mogelijke kabinetsdeelname. Kajsa Ollongren voor D66, Annemarie Jorritsma voor de VVD.

Die dubbele aanstelling moet meerdere signalen afgeven. Ten eerste: twee vrouwen. Ten tweede geeft het aanstellen van een duo een signaal van Rutte naar Kaag én weer terug: we doen dit samen. Twee winnaars, twee voogden van het beoogde kabinet-Rutte IV. En: wij laten elkaar niet meer los.

Punt is vervolgens wel: wie doet nog meer mee? Zowel bij D66 als bij de VVD wordt achter de schermen vooral heel optimistisch gedaan. De keuze is reuze, klinkt het. Let maar op, is de teneur, er zijn genoeg partijen die willen regeren. Alles ligt open. Komt goed, etc. Maar de formatiepuzzel is in werkelijkheid ingewikkelder dan zij willen toegeven.

Geheim

VVD-leider Rutte maakte er de afgelopen weken geen geheim van het liefst weer met het CDA te willen regeren: “Met Wopke Hoekstra aan mijn zijde in het kabinet.” Omdat ze bij de VVD ‘altijd goed samen kunnen werken’ met het CDA en het een partij is die ‘verantwoordelijkheid durft te nemen’.

Punt is: het CDA lijkt daar geen trek in te hebben. Zoals alle een-na-grootste-partijen in een kabinet van Rutte overkwam, werd het CDA afgestraft in de verkiezing. Vier zetels verlies. Dat maakt niet alleen het CDA bescheiden, maar levert ook deining in de top op. Is de positie van Hoekstra nog wel onomstreden als bijvoorbeeld straks blijkt dat nummer twee, Pieter Omtzigt, meer voorkeursstemmen kreeg?

En met alleen het CDA ben je er nog niet eens – dan hebben VVD, CDA en D66 samen 73 zetels, een minderheid dus in de Tweede Kamer.

Ofwel: er moet nog ‘iets’ bij. De ChristenUnie zou voor de hand liggen, maar dat wil D66 pertinent niet meer. “Die accepteren niet nog eens vier jaar stilstand op het terrein van voltooid leven,” zegt een ingewijde. Tijdens Rutte-3 hield D66 een eigen wet voor euthanasie op de plank om het kabinet overeind te houden. “Maar die tijd is voorbij.” Segers gooit de deur overigens niet dicht: “Ik wacht het rustig af.”

Nieuwkomers

Onder de nieuwkomers is JA21 van ex-FvD’er Joost Eerdmans een optie, net als de pro-Europese partij Volt. Maar daar wordt terughoudend op gereageerd. Je moet het dan met ‘kruimels volmaken’ terwijl je niet weet wat je aan die partijen hebt, klinkt het.

Veel liever zou D66 de toekomstige coalitie ‘over links’ willen sturen. Maar hoe? De linkse partijen SP en GroenLinks kregen klop (-5 en -6 zetels), terwijl PvdA niet won.

De PvdA zei al alleen in een kabinet te willen met een linkse bondgenoot en houdt nu dus nog meer vast aan GroenLinks. “Dat is nog steeds een harde voorwaarde,” zei Lilianne Ploumen gisteren nog eens. En zo’n stoet aan linkse partijen wordt de VVD echt te links. Bijvoorbeeld op het gebied van klimaat zou Rutte beleid door de strot kunnen worden geduwd waar hij op afgerekend zou worden bij de volgende verkiezingen. “Ik ga niet met een hele wolk van linkse partijen aan tafel,” zei Rutte al eerder.

Losweken

Zowel bij D66 en VVD koesteren ingewijden daarom de hoop dat de PvdA nog wel los te weken is van hun ‘linkse vrienden’, maar dan zal de prijs erg hoog worden. Bovendien zette de PvdA flink in op het zwaarder belasten van het bedrijfsleven, iets wat de VVD niet gaat doen, zeggen betrokkenen.

En áls de linkse partijen zich los van elkaar aanbieden, geeft dat nauwelijks oplossingen. Rutte wil liefst niet met Klavers GroenLinks (te links, weggelopen bij de formatie in 2017), terwijl D66 weinig voelt voor de SP (te EU-kritisch).

De puzzel is dus verre van gemakkelijk, welke combinatie bijvoorbeeld ook een meerderheid in de Eerste Kamer heeft, is een probleem dat zelfs wordt geparkeerd.

Zo komt op z’n minst ook de gedachte van een minderheidskabinet voorbij. Met VVD, D66 en CDA zou het kabinet leunen op 73 zetels in de Tweede Kamer. Om vervolgens met wisselende meerderheden in de Tweede Kamer beleid te maken. De VVD gruwelt daarvan, maar Kaag liet juist weten af te willen van regeerakkoorden waarin alles wordt afgestemd en dichtgesmeerd.

Intekenen

VVD en D66 zitten wat dat betreft totaal verschillend in de wedstrijd . VVD-leider Rutte vliegt het proces klassiek aan. Hij wil vooral een stabiele coalitie, met een meerderheid in de Tweede Kamer.

Voor D66-leider Kaag is een meerderheid in de Tweede Kamer geen voorwaarde vooraf. Zij wil ‘vanuit de inhoud denken en praten’, waarbij klimaatbeleid en kansenongelijkheid voorop staan. Daarna kan dan worden gekeken welke partijen daarbij passen.

Binnen D66 wordt de optie opengehouden dat er een ‘proeve van een regeerakkoord’ wordt geschreven, dat aan andere fracties wordt voorgelegd. PvdA-leider Wim Kok deed dat in 1994 en smeedde vervolgens met VVD en D66 Paars I. In de VVD klinkt echter geen enthousiasme over een regeerakkoord waarop partijen kunnen intekenen.

Dat verschil van inzicht keert dus nog terug. Eerst zoeken de partijen tot 30 maart antwoord op de vraag wie er met hen in zee wil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden