PlusUitleg

De fiscus gaf ouders geen schijn van kans

En wéér zit een politieke baas van de Belastingdienst in zwaar weer. Dwingt de toeslagenaffaire staatssecretaris Menno Snel tot opstappen of komt hij met de schrik vrij? Woensdag wacht hem het zwaarste debat uit zijn nog prille politieke carrière. Een voorbeschouwing.

Beeld ANP

Waarom zit Menno Snel in de problemen?
Snel is als staatssecretaris verantwoordelijk voor de Belastingdienst. Die besloot in 2014 voor circa 300 ouders – de tellingen lopen uiteen - de kinderopvangtoeslag volledig stop te zetten en terug te vorderen. Aanleiding daarvoor was een onderzoek door een antifraudeteam, dat de naam CAF 11 kreeg. Bij controle van het Eindhovense gastouderbureau Dadim was het team op ‘onregelmatigheden’ gestuit. Zo bleek dat ouders onvolledige of onjuiste informatie hadden aangeleverd toen zij de toeslag aanvroegen. Soms ging het om een verkeerd ingevuld getal of een ontbrekend bonnetje. Toch greep de Belastingdienst keihard in.

Doordat gezinnen opeens honderden euro’s per maand misliepen en daarnaast ook bedragen uit jaren ervoor moesten terugbetalen, kwamen zij in grote financiële problemen terecht. Zij moesten bijvoorbeeld gedwongen hun auto verkopen of hun woning uit.

En dat was niet terecht?
De Belastingdienst had de kinderopvangtoeslag niet zomaar in één klap volledig mogen stopzetten, zo oordeelde de Raad van State in 2017. Inmiddels is duidelijk dat ouders amper de kans kregen om fouten te herstellen, hoe klein die dikwijls ook waren. Daarnaast werden bezwaren van gedupeerde ouders veel te laat behandeld: de langstlopende procedure telde maar liefst 1105 dagen. Al die tijd moesten ouders het zonder toeslag stellen en gingen de invorderingen door.

Pas nadat de Nationale Ombudsman de zaak twee jaar geleden oppakte, en de Tweede Kamer vragen begon te stellen, werd de zaak een politieke kwestie. Vooral de Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP) beten zich vast in het dossier en slaagden erin informatie beetje bij beetje en na herhaaldelijk doorvragen naar boven te krijgen.

Toch duurde het nog tot dit jaar voordat Snel de lopende invorderingen stopzette en een commissie onder leiding van oud-minister Piet Hein Donner liet onderzoeken of en hoe de gedupeerde ouders gecompenseerd konden worden. Die kwam vorige maand tot de conclusie dat zij schadevergoeding moeten krijgen. Snel neemt dat advies over.

Staatssecretaris Menno Snel van Financiën ontving eerder dit jaar uit handen van SP-Kamerlid Renske Leijten een zwartboek. Het meldpunt verzamelde klachten van ouders wiens toeslag onterecht is stopgezet door de Belastingdienst.Beeld ANP

Waarom greep Snel niet eerder in?
Dat is de vraag die veel Kamerleden ook hebben. Na het vernietigende rapport van de Nationale Ombudsman maakte Snel weliswaar tot twee maal toe excuses, maar pas in de loop van dit jaar ging hij zich naar eigen zeggen verder verdiepen in de zaak en sprak hij ook zelf met gedupeerde ouders. Snel kwam toen tot de conclusie dat er bij de Belastingdienst sprake is geweest van ‘tunnelvisie’ en daardoor ‘de menselijke maat’ uit de oog is verloren.

De commissie-Donner gaat een stap verder en concludeert dat de ouders door een ‘vooringenomen’ aanpak door de Belastingdienst eigenlijk geen schijn van kans hadden om kleine foutjes recht te zetten en domweg als fraudeurs werden behandeld. De rechtsbescherming schoot tekort, aldus Donner. Daarnaast waarschuwt hij dat het aantal gedupeerden ouders uiteindelijk waarschijnlijk in de duizenden loopt, doordat er in totaal circa 170 soortgelijke CAF-zaken zijn geweest waarbij vermeende fraude met toeslagen in het spel was.

Hoe kon het handelen van de Belastingdienst zo ontsporen?
De commissie-Donner wijst met een beschuldigende vinger naar het politieke klimaat tijdens de vorige twee kabinetten, waarbij de nadruk meer en meer op fraudebestrijding kwam te liggen. De oprichting van het Combiteam Aanpak Facilitators, dat leidde tot het CAF 11-dossier, was hier een reactie op. De zogeheten ‘Bulgarenfraude’ in 2013 bracht toenmalig staatssecretaris Frans Weekers in grote problemen. Hij wist een motie van wantrouwen, ingediend door de oppositie, ternauwernood te overleven. Vanaf dat moment werd iedere misslag, overtreding of onjuiste aangifte van een toeslag als fraude aangeduid, aldus Donner.

Rond de Belastingdienst is het sindsdien nooit meer rustig geweest. In 2014, toen bleek dat de problemen met Toeslagen voortwoekerden, besloot Weekers alsnog om zelf op te stappen. Hij werd opgevolgd door zijn partijgenoot Eric Wiebes, maar ook die wist de problemen bij de Belastingdienst niet op te lossen. Een reorganisatie om de dienst toekomstbestendig te maken liep helemaal uit de hand waarna hij met de schrik vrij kwam door minister van Economische Zaken en Klimaat te worden. Zijn opvolger Snel heeft inmiddels het roer omgegooid en zet in op ‘beheerste vernieuwing’ van de Belastingdienst, waarbij even geen plaats is voor al te grote politieke ambities.

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt stelt al sinds 2017 vragen over de toeslagenkwestie.Beeld ANP

En Snel, moet hij vrezen voor zijn baan?
Vanaf een afstand bezien is het aanblijven van Menno Snel wellicht de meest sexy vraag. Maar – spoileralert - een meerderheid van de Kamer is er niet op uit om de D66’er naar huis te sturen. Toch kan ook niet helemaal worden uitgesloten dat het debat zo beroerd voor hem verloopt dat Snel de eer aan zichzelf houdt, zoals Frans Weekers in 2014 besloot toen de voltallige oppositie het vertrouwen in hem dreigde op te zeggen vanwege de chaos bij de Belastingdienst.

Tegelijkertijd staat Snel erom bekend dat hij zijn dossiers altijd tiptop in orde heeft. Voor iemand die voor zijn aantreden nul politieke ervaring had – Snel moest inderhaast lid van D66 worden gemaakt - komt hij tijdens debatten doorgaans goed voor de dag. Het is wel de eerste keer dat hij zo zwaar onder vuur ligt. De spanning zal ongetwijfeld groot zijn. Niet voor niets kreeg Snel in aanloop van het debat coaching van de interim-vicepremier van D66, Wouter Koolmees, die hem als zijn protegee beschouwt.

Wat wil de Kamer dan van Snel?
Hij komt er in ieder geval niet mee weg door de schuld voor het handelen van de Belastingdienst bij de politiek neer te leggen. Kamerleden Omtzigt en Leijten benadrukken dat zij het kabinet nooit hebben gevraagd om bij de aanpak van fraude de wet te overtreden, zoals bij stopzetting van de kinderopvangtoeslag wel is gebeurd. Zij willen dat Snel ambtenaren bestraft of zelfs ontslaat die ervoor hebben gezorgd of toegestaan dat de Belastingdienst ‘onrechtmatig’ handelde. Snel heeft dat tot dusver geweigerd.

Een andere kwestie waar Snel zich voor zal moeten verantwoorden is misschien wel gevoeliger: de manier waarop hij het parlement heeft geïnformeerd. Kamerleden klagen dat zij gevraagde informatie keer op keer niet of pas later kregen en wijzen Snel daarbij op het Grondwettelijke recht op inlichtingen. Ook op dit punt heeft Snel steeds volgehouden dat hij zich aan de regels heeft gehouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden