PlusAchtergrond

De BN’ers van #Ikdoenietmeermee: slachtoffer van de filterbubbel?

Famke Louise en Tim Douwsma.Beeld Ted Struwer

De BN’ers die met #Ikdoenietmeermee opriepen tot verzet tegen het coronabeleid, zeiden later dat ze vooral vragen wilden stellen. Zijn zij het slachtoffer van de ‘filterbubbel’ waar ze door sociale media in belandden?

Schoorvoetend gaf zanger Tim Douwsma bij talkshow Op1 afgelopen week toe dat hij niet had moeten oproepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid. Dat is wel wat hij en zo’n zeventig andere BN’ers deden toen ze op Instagram onder de hashtag #Ikdoenietmeermee ‘vragen stelden’ bij het coronabeleid van het kabinet-Rutte. De BN’ers werden vervolgens van alle kanten bespot en bekritiseerd. Douwsma verwijderde het filmpje niet veel later, net als de anderen, onder wie zangeres/vlogster Famke Louise, rapper Bizzey en Mental Theo.

De BN’ers bleken in een whatsappgroep te ­zitten met dansleraar en frontman van actiegroep Viruswaarheid Willem Engel, die bij de campagne betrokken was. De vraag is waarom de BN’ers zich voor het karretje hebben laten spannen van Viruswaarheid. Hebben ze daar bewust voor gekozen of speelt er meer?

Techbedrijven gaan ver

Wie de onlangs verschenen Netflixdocumen­taire The Social Dilemma heeft gezien, bekruipt het gevoel dat sommigen zich hebben laten ­verleiden tot meedoen door sociale media. In die documentaire doen oud-werknemers van onder andere Google en Facebook een boekje open over hoe de techgiganten te werk gaan. Ze vertellen hoe ver de grote techbedrijven gaan in het verzamelen en analyseren van onze data – ‘mijnen’ in techjargon – en het vasthouden van onze aandacht. “Het doel van deze techbedrijven is jouw gedrag te veranderen,” zegt techgoeroe Jaron Lanier in de documentaire. “Als jij de wereld 1 procent kunt veranderen, is er altijd wel iemand die daarvoor wil betalen.”

Die gedragsverandering is deels te verklaren door de zogeheten ‘filterbubbel’ waar mensen in terechtkomen. Facebook en Instagram bepalen de stroom berichten die jij te zien krijgt op basis van de data die ze van jou hebben verzameld. “Dat gaat verder dan alleen de posts waar jij de likebutton bij aanklikt, zoals veel mensen denken,” vertelt Sennay Ghebreab, hoogleraar Kunstmatige Intelligentie aan de UvA. “Het gaat ook om informatie waar jij misschien helemaal geen waarde aan hecht. Ze meten steeds waar je aandacht bewust en onbewust naar toe gaat. Als je bijvoorbeeld onbewust net iets langer blijft hangen bij een video als je door je tijdlijn scrollt, wordt die informatie meegenomen. Maar zelfs als je niet op sociale media zit, worden allerlei data over je gedrag verzameld, geanalyseerd, gecategoriseerd en gebruikt om je aan te zetten tot bepaald zoekgedrag, koopgedrag of zelfs stemgedrag. Bijvoorbeeld door je bloot te stellen aan bepaalde reclames.”

In The Social Dilemma leggen techexperts het verband tussen de filterbubbels waarin veel ­socialemediagebruikers belanden en de toenemende polarisatie in Amerika. UvA-communicatiewetenschapper Judith Möller doet al een tijdje onderzoek naar sociale media en filterbubbels. Wat sociale media volgens haar in elk geval hebben veranderd, is dat mensen minder snel hun mening voor zich houden.

“Technologie is niet de reden waarom iemand bijvoorbeeld tegen vaccinatie is, maar in een persoonlijk gesprek zijn mensen meer geneigd hun mening af te zwakken. Als ik tegen zo iemand face to face zeg: ‘Ik weet het zo net niet met die antivaxers’, zal mijn gesprekspartner vaak zijn of haar mening voor zich houden. ­Sociale media versterken juist je mening, brengen je bij gelijkgestemden, waardoor je genadeloos gaat overschatten hoeveel mensen het met je eens zijn.”

Möller spreekt in dit geval van een ‘fringe­-bubbel’: dat zijn filterbubbels waarin van de meerderheid van de bevolking afwijkende meningen de boventoon voeren, zoals die van de antivaxers. Doordat zij zich op sociale media groeperen en samen een sterker geluid voortbrengen, worden ze plots ook interessant voor de media. Hiervan is Viruswaarheid van dansleraar Engel een uitstekend voorbeeld.

De Utrecht Data School onderzocht onlangs in opdracht van tijdschrift De Groene Amsterdammer complottheorieën op Instagram en Twitter. Daaruit bleek dat bekende influencers die ‘spirituele’ accounts volgen ook vaak accounts over complottheorieën volgen. Het algoritme van ­Instagram bleek vaak ook bepaalde accounts van complotdenkers aan te bevelen als je andere al volgt. Zo word je als Instagramgebruiker langzaam een tunnel van desinformatie inge­zogen, wat je wereldbeeld en mogelijk je gedrag gaat beïnvloeden. Op Instagram volgen Douwsma en rapper Bizzey niet alleen Willem Engel maar ook andere accounts van complotdenkers, zoals ex-rapper Lange Frans, die zich tegenwoordig ­alleen nog bezighoudt met complottheorieën.

Renée Dirista – ook te zien in The Social ­Dilemma – is hoofdonderzoeker bij de Stanford Internet Observatory. Zij onderzocht de laatste maanden alle complotverhalen die over corona opdoken op het internet en vertelde erover in de podcast Your Divided Attention. Zij ziet dat de online inmiddels goed georganiseerde antivaccinatiebeweging al een tijdje bezig is met het verzet tegen een coronavaccin. Zo doken er al filmpjes op zoals Plandemic, waarin wordt beweerd dat het coronavirus een uitvinding is van de door Bill Gates geleide elite om winst te maken op een vaccin en mensen­onder controle te houden. Dat filmpje bereikte binnen een week meer dan 8 miljoen mensen op YouTube, Facebook, Twitter en Instagram.

Manier om stoom af te blazen

De BN’ers van #Ikdoenietmeermee beweerden vooral ‘kritische vragen’ te stellen. Douwsma zei bij Op1: “Ik ben geen wetenschapper maar slechts een doorgeefluik.” Hij herhaalde wat hij anderen had horen zeggen. Die tactiek van ‘vragen stellen’ past in het nieuwe complotdenken, zoals beschreven door hoogleraren Russell Muirhead en Nancy L. Rosenblum in hun vorig jaar verschenen boek A lot of people are saying. Waar het ‘oude’ complotdenken uitging van theorieën is het nieuwe complotdenken juist compleet ontdaan van theorieën en bewijzen.

Als een claim – veelal via sociale media – keer op keer wordt herhaald, wint die aan kracht. ­Belangrijk daarbij is dat de complotdenker zo de verantwoordelijkheid voor de claim kan ontkennen. Vaak gehoorde zinnen in dit verband zijn: ‘ik heb ook niet alle antwoorden’ en ‘ik stel alleen maar vragen’. Het nieuwe complotdenken trekt vooral zaken in twijfel en is volgens de auteurs van A lot of people are saying vooral een manier om stoom af te blazen. ‘Voor boze mensen biedt het de onmiddellijke bevrediging van het gooien van een virtuele steen.’

Die mogelijkheid bieden sociale media bij ­uitstek. De Australische psycholoog Stephan Lewandowsky schreef onlangs The Conspiracy Theory Handbook om ‘de niet helpende’ stortvloed van complottheorieën over Covid-19 ­tegen te gaan. Volgens hem mag het niet verbazen dat de coronapandemie vruchtbare grond is voor allerlei nieuwe complottheorieën. “Juist als mensen bang zijn en het gevoel hebben dat ze de controle verliezen, steken dit soort zaken de kop op. Het geloof in een complottheorie stelt veel mensen gerust,” aldus Lewandowsky onlangs in de Britse krant The Guardian. “Het is psychologisch makkelijker.”

Douwsma zei zich te hebben uitgesproken als bezorgde vader en waarschuwde bij Op1 voor ‘de enorme onduidelijkheid in het land’. Dat lijkt een combinatie van angst en een nieuwsbeeld dat hevig is beïnvloed door de fringe-bubbel waarin hij terecht is gekomen. Communicatiewetenschapper Möller: “De vraag is waarom Tim Douwsma en die andere BN’ers dachten dat ze dit konden gaan zeggen en doen? Zat hij daadwerkelijk in zo’n bubbel?”

Daar lijkt het wel op. Famke Louise schreef in haar excuses op Instagram dat ze ‘het gebrek aan support om mij heen niet kon overzien’.

Gezonde democratie

Is dat erg? “Nee, een gezonde democratie heeft dat nodig,” zegt Möller. “Het wordt pas een probleem als je niet meer met elkaar praat. Als mensen niet meer voor rede vatbaar zijn. Je moet een discussie kunnen voeren en kritische vragen kunnen stellen. Dat deze BN’ers vervolgens veel kritiek en hoon over zich heen krijgen, is juist een onderdeel van het proces waarbij de publieke opinie zich vormt.”

Werken Douwsma en Famke Louise dan niet mee aan de polarisatie in Nederland waar ze zelf voor waarschuwen? Nee, vindt Möller. “Je hoeft het niet met ze eens te zijn, maar ze gaan wel in een talkshow zitten om de discussie aan te gaan. Dat is dapper en goed van hen.”

Zelflerende algoritmes

Een algoritme is een reeks instructies die leidt tot een bepaald resultaat. In computers nemen die de vorm aan van een computerprogramma. Zelflerende algoritmes passen zelf hun instructies aan op basis van de data die ze verzamelen. Deze algoritmes zijn een vorm van kunstmatige intelligentie. Een goed voorbeeld daarvan zijn de aanbevelingen van series of muziek die je krijgt van Spotify of Netflix. Hoe meer je kijkt, hoe meer data en hoe beter het algoritme je van aanbevelingen kan voorzien. Algoritmes zijn volgens de Israëlische filosoof Yuval Harari het belangrijkste concept in onze wereld. ‘De 21ste eeuw zal gedomineerd worden door algoritmes,’ aldus Harari in zijn boek Homo Deus. ‘Wat gaat er gebeuren met onze maatschappij, politiek en dagelijkse leven wanneer niet- contentieuze maar zeer intelligente algoritmes ons beter kennen dan wij zelf?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden