PlusAchtergrond

De Belastingdienst: een zieke reus van 300 miljard

De Belastingdienst piept en kraakt al jaren. Het hervormingsplan van het kabinet moet de boel uit het slop trekken, al geeft het verleden daar bepaald geen garanties voor. Drie vragen over een zieke reus.

Minister Wopke Hoekstra van Financiën staat de pers te woord. Beeld ANP/Phil Nijhuis

Waarom moeten we ons zorgen maken?

1 Miljard euro. Dat is het gemiddelde bedrag dat de Belastingdienst elke werkdag ophaalt. Doen de 30.000 medewerkers van de fiscus hun werk niet meer, dan komt het land stil te liggen. Dan worden dijken niet meer verstevigd, slibben wegen dicht, gaat het licht uit in ziekenhuizen, lopen geen agenten meer op straat en staan schoolkinderen voor een dichte deur.

En dat is nog niet alles: dan kunnen mensen hun huur of zorgverzekering niet meer betalen. Want de Belastingdienst int in 2020 niet alleen voor bijna 200 miljard euro aan belastingen en ruim 100 miljard euro aan premies, de dienst is óók verantwoordelijk voor de uitbetaling van zorgtoeslag, huurtoeslag, kinderopvangtoeslag en het kindgebonden budget. In 2018 werd in totaal 12,9 miljard euro aan toeslagen uitgekeerd aan ruim 7 miljoen ontvangers.

Het zijn duizelingwekkende getallen. Maar de fiscus vervult dan ook een spilfunctie in onze maatschappij. Zonder goed functionerende Belastingdienst vallen we terug naar het niveau van een ontwikkelingsland.

Geen politicus wil zo’n meltdown op zijn geweten hebben. Geen wonder dat de Belastingdienst al tijden onder het parlementaire vergrootglas ligt. De dienst die ooit te boek stond als ‘de beste Belastingdienst ter wereld’ is een zorgenkindje geworden. Politieke partijen zitten de verantwoordelijke staatssecretaris daarom continu achter de vodden.

Die bewindslieden liggen daarbij voortdurend onder vuur en struikelen tussentijds, zoals Frans Weekers in 2014 en Menno Snel eind vorig jaar. Dan weer is de dienst niet streng genoeg, zoals bij de Bulgarenfraude. Dan weer is die juist veel te streng, zoals recentelijk bij de Toeslagenaffaire, waarbij duizenden huishoudens in grote financiële problemen kwamen.

Hardnekkig zijn de problemen met verouderde ICT-systemen en het gebrek aan expertise in het personeelsbestand. Dat kent bovendien een relatief hoge gemiddelde leeftijd van 53 jaar. Een reorganisatie die ervoor moest zorgen dat overtollig, ‘lager’ personeel zou afvloeien, mislukte onder het vorige kabinet faliekant: juist de hooggekwalificeerde medewerkers die de dienst had willen houden, vertrokken – met een forse premie.

De Belastingdienst kampt ondertussen met een gesloten cultuur. Daardoor signaleert de top vaak pas (te) laat dat zaken misgaan op de werkvloer. De fiscus verslikte zich mede daardoor ook lelijk in een nieuw ICT-systeem voor de erf- en schenkbelasting. Dat werkte niet. De staatskas liep zo tot complete verrassing van staatssecretaris Snel en minister Wopke Hoekstra plots honderden miljoenen euro’s mis. De Kamer stond – zoals vaker – op zijn achterste benen.

Wat is er al gedaan?

Om te zorgen dat de miljarden binnen blijven stromen, grijpt de politiek al jaren naar hetzelfde middel: reorganiseren. Al in 2008 greep toenmalig staatssecretaris Jan Kees de Jager (CDA) in nadat door een fout in de computersystemen in Apeldoorn 730.000 belastingaangiftes onbruikbaar waren geworden. De Jager riep een afdeling ‘ICT regie en architectuur’ in het leven, die direct onder de ambtelijke en politieke leiding van het ministerie kwam te staan.

Maar reorganiseren is lastig bij een organisatie waar zo veel mensen werken en waar zulke ingewikkelde wetgeving wordt uitgevoerd, die ook elk jaar weer wijzigt. En tijdens de verbouwing moet de winkel absoluut open blijven.

Daardoor is het zo lastig ICT-problemen voor eens en altijd op te lossen. In de loop der jaren is het systeem telkens uitgebreid om nieuwe taken te kunnen uitvoeren. Meer dan de helft van de programmatuur is verouderd, constateerde de Algemene Rekenkamer eerder. Neem het systeem van de omzetbelasting. Dat dateert uit 1982 en draait nog wel, maar het is niet meer mogelijk om nieuwe belastingpercentages in te voeren. Daar zijn dan weer nieuwe systemen voor nodig. Ondertussen hapert de boel en is het duur in onderhoud.

Het zou het beste zijn om de hele boel stil te leggen en een nieuw systeem te bouwen dat alle ruim 900 bestaande ICT-applicaties in één keer vervangt. Maar het kabinet kan niet tegen tienduizenden wegenbouwers, agenten en leraren zeggen: ga vooral door met jullie werk, we betalen jullie later wel een keer want we kunnen even geen belastingen innen. Dus moet het systeem werkendeweg gemoderniseerd worden. Dat duurt nog jaren en jaren.

En ondertussen volgen de reorganisaties elkaar op bij de Belastingdienst, terwijl er in reactie op de economische crisis nog een forse bezuiniging bovenop kwam. In het kabinet-Rutte II spraken VVD en PvdA af dat 400 miljoen euro op de organisatie bespaard moest worden.

VVD’er Frans Weekers wilde daarvoor onder meer kantoren te sluiten. Zijn opvolger Eric Wiebes (ook VVD) gooide het over een andere boeg: hij zette in op meer automatisering van de controle op aangiftes maar ging het schip in met de mislukte vertrekregeling. Vervolgens kwam D66’er Snel, die een pas op de plaats maakte: in zijn agenda ‘Beheerst vernieuwen’ lag de nadruk op meer personeel aantrekken en de problemen met ICT-systemen stap voor stap oplossen.

En minister Hoekstra, die zolang er nog geen opvolger is voor Snel de boel waarneemt, kondigt nu alweer een structuurwijziging aan: Toeslagen en Douane worden losgesneden van de Belastingdienst en gaan door als aparte onderdelen waarvoor een nieuwe, extra staatssecretaris verantwoordelijk wordt. ‘Op termijn’ moeten de drie diensten daardoor beter gaan functioneren, aldus de minister.

De inning, controle en service aan burgers en bedrijven komen in gevaar, waarschuwde staatssecretaris Snel twee jaar geleden al. De dienst dreigt te bezwijken onder een tekort aan personeel, mede door de vertrekregeling. Het personeel dat bleef, is inmiddels murw gebeukt door de opeenstapeling van reorganisaties. De negatieve publiciteit doet het moreel evenmin goed. Een commissie van wijzen omschreef de mentaliteit in 2017 als: ‘Stoor ons niet, wij halen iedere dag één miljard euro binnen voor de Staat.’

De waarschuwing van Snel is twee jaar na dato nog steeds actueel. Volgens vakbond FNV heerst er een angstcultuur bij de Belastingdienst. Medewerkers voelen zich onveilig en klagen anoniem over de verkokering. Terwijl op de ene afdeling medewerkers duimen zitten te draaien, worden burgers op een andere afdeling slecht geholpen doordat collega’s daar het werk niet aankunnen. Het maakt de dienst niet bepaald aantrekkelijk als werkgever, in een periode dat het toch al lastig is goed personeel te vinden.

Hoe gaat het nu verder?

Niemand kan het zich veroorloven de boel nog verder in het zand te laten rijden. Een plan voor een nieuwe belasting op vervuilende dieselauto’s moest bijvoorbeeld al een jaar worden uitgesteld. De aangiftes schenkbelasting kunnen nog steeds niet op juistheid worden gecontroleerd. En intern is al vaker gewaarschuwd dat de inning van loonbelasting en btw (het leeuwendeel van het geld dat wordt opgehaald) gevaar loopt.

Twee staatssecretarissen moeten nu zorgen dat de rust terugkeert bij de Belastingdienst. En tegelijkertijd moet een heel nieuw toeslagensysteem worden ingevoerd. Van links tot rechts: iedereen is ontevreden over hoe het nu gaat. Het systeem is te omslachtig en razend ingewikkeld. Burgers kunnen een toeslag simpel aanvragen, maar moeten daarna veel moeite doen om te bewijzen dat het ontvangen bedrag wel klopte. Gaat iets mis, dan kan met jaren terugwerkende kracht geld worden teruggevorderd. Dat leidde onder andere tot de drama’s bij de kinderopvangtoeslag.

Dat moet simpeler, vindt iedereen. Maar hoe dan? Elke minieme verandering heeft gevolgen voor het inkomen van grote groepen mensen. Toen het vorige kabinet besloot de zorgtoeslag af te schaffen en iedereen naar draagkracht zorgpremie zou gaan betalen, trok Rutte II dat plan schielijk in. Midden- en hogere inkomens zouden anders te duur uit zijn. Ook een plan om de kinderopvangtoeslag voortaan over te maken naar de crèches, zodat die dat konden verrekenen met de rekening die ze naar ouders stuurden, strandde omdat het onuitvoerbaar bleek.

Het kabinet heeft zich nu voorgenomen een plan te maken waar een volgend kabinet mee aan de slag kan. Maar er is nog geen begin van een oplossing voor een toeslagensysteem dat simpeler en uitvoerbaar is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden