PlusAchtergrond

Dataonderzoek Defensie koren op molen complotdenkers: ‘Ideale propaganda’

Een speciale eenheid van het Nederlandse leger verzamelde informatie over onder andere Viruswaarheid, de Gele Hesjes en Jensen.nl, terwijl de bevoegdheden daarvoor ontbraken. Stom, vinden experts. ‘Wat deze groepen denken, wordt hiermee bevestigd.’

Tegenstanders van de maatregelen die de verspreiding van het coronavirus moeten tegengaan demonstreren op het Malieveld.Beeld ANP

De Nederlandse krijgsmacht heeft enorme hoeveelheden data verzameld en geanalyseerd om te voorspellen waar een coronagolf of maatschappelijke onrust zou kunnen onstaan. Dat stelt NRC Handelsblad na onderzoek. De data-analyse werd uitgevoerd door het Land Information Manoeuvre Centre, een eenheid die speciaal vanwege de coronacrisis is opgericht om inzicht te krijgen in de verspreiding van desinformatie.

Niet alleen Viruswaarheid, de Gele Hesjes en Jensen.nl werden daarbij in de gaten gehouden, maar ook distributiepunten van De Andere Krant.

Koren op de molen

“Als ik aangesloten zou zijn bij een organisatie als Viruswaarheid, zou ik door dit nieuws hoogstwaarschijnlijk bevestigd worden in wat ik al dacht,” zegt Jelle van Buuren, hoogleraar veiligheidsstudies aan de Universiteit van Leiden en gespecialiseerd in complotdenken. “Dit bevestigt het idee van sommige groepen dat Nederland geen democratie meer is, dat je in dit land geen andere mening meer mag hebben en dat, wanneer je wel anders denkt, zelfs het leger het op jou heeft gemunt!”

Ook Stef Aupers, hoogleraar mediacultuur aan de Katholieke Universiteit Leuven en onderzoeker van complottheorieën en hun bedenkers, denkt dat het onderzoek van Defensie werkt als koren op de molen. “Wat complotdenkers in de eerste plaats kenmerkt is een wantrouwen naar gevestigde instituties, zoals de overheid,” aldus Aupers. “Op deze manier onderzoek doen naar deze groeperingen is problematisch, omdat je daarmee als complotdenker bevestigd wordt in het idee dat de overheid jou als burger bestudeert en misschien zelfs maatregelen tegen je wil nemen.”   

Volgens Van Buuren kan het nieuws de positie van de groepen versterken: “Als ik in die milieus actief zou zijn, zou ik bij wijze van spreken de champagne hebben ontkurkt. Dit is ideale propaganda, gratis aangereikt door de Nederlandse overheid.”

Illegaal

Defensie mag in principe de politie of een ministerie bijstaan bij het verzamelen van inlichtingen over de Nederlandse bevolking, maar mag dat niet zomaar op eigen houtje doen, schrijft NRC. Dat is nu wel gebeurd. Defensie zegt in een reactie alleen openbare bronnen te hebben gebruikt, maar uit onderzoek van NRC blijkt dat niet het geval te zijn.

Van Buuren denkt dat er niet goed is nagedacht over de consequenties. “Ze gingen er waarschijnlijk vooral vanuit dat het niet zou uitlekken. Maar waarom ze precies voor deze aanpak hebben gekozen, weet ik natuurlijk niet.” 

Volgens van Buuren is er een bestaand stelsel om ontwikkelingen van desinformatie te onderzoeken en te duiden en ligt deze taak niet bij Defensie. “Dit wordt door de politie bekeken en gemonitord. Zij steken een thermometer in de samenleving en meten de stemming in het land door bijvoorbeeld het onderzoeken van protesten of sociale media. Wat gebeurt er? Waar maken mensen zich boos over?”

Wantrouwen

Aupers benadrukt hoe belangrijk het is dat complotdenkers niet als gekkies worden neergezet. Uit zijn onderzoek blijkt dat de argwaan jegens de overheid vaak wordt gevoed door concrete gebeurtenissen, waarin het vertrouwen van de complotdenker is geschaad. Aupers: “In plaats van het bespioneren van complotdenkers, moet de overheid een spiegel voorhouden en uitzoeken hoe misstanden beter kunnen worden opgelost. Er moet kritisch worden gekeken naar waar dat wantrouwen vandaan komt." 

D66-kamerlid Salima Belhaj heeft een Kamerdebat aangevraagd over de ontwikkeling.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden