Plus

Coronavirus vormt schildwachten van het brein om tot roversbende

Het coronavirus ontregelt de hersenen, zo toont onderzoek van Amsterdam UMC. Dat verklaart waarschijnlijk het verlies van reuk- en smaakvermogen en aandachts- en geheugenproblemen bij (ex-)patiënten. ‘We vonden stolsels terug in bijna alle organen.’

Een onderzoekerBeeld Hollandse Hoogte / AFP

Ze zijn de schildwachten van de hersenen, maar na besmetting door het coronavirus lijken ze als een soort vijfde colonne door het brein en het ruggenmerg te gaan: de microglia. En de stoffen die ze uitscheiden ontregelen de functies van andere cellen in de hersenen.

Niet het virus, maar de op hol geslagen immuunreactie van het lichaam tegen het virus vormt de schildwachten om tot een roversbende. De afweercellen blijven normaal gesproken enkele dagen actief, maar als reactie op het coronavirus weten ze van geen ophouden en veroorzaken ze schade. Als een waakhond die aanslaat bij een inbraakpoging, maar zich na urenlang blaffen uiteindelijk bijtend tegen het baasje keert.

Reuk en smaak

De bevindingen kunnen verklaren waarom coronapatiënten hun reuk- en smaakvermogen verliezen. De hersenzenuw die dat mogelijk maakt (de nervus olfactorius), was bij bijna alle overleden patiënten beschadigd. Ook een hersengebied dat is betrokken bij de ademhaling (de medulla oblongata), was aangedaan.

“De medulla fungeert als een soort zuurstofspanningsmeter,” zegt patholoog-anatoom Paul van der Valk, hoofdauteur van de studie die vrijdag verscheen in vakblad The Lancet Microbe. “Als er te weinig zuurstof in het bloed is, zet de medulla het lichaam aan tot zwaarder ademen. Dat ontbrak geregeld bij covidpatiënten die in het ziekenhuis lagen, terwijl we bij metingen zagen dat hun zuurstofgehalte veel te laag was. Ze merkten er niets van, totdat ze door een ondergrens zakten. Dat kan verband houden met een defect in de lichaamseigen zuurstofspanningsmeter.”

Vorming bloedstolsels

Een andere groep afweercellen (die vooral in het bloed gevonden worden, de granulocyten) wordt ook overmatig geactiveerd. Bij coronapatiënten vormen deze cellen dan een soort spinnenwebben waarin bloedplaatjes worden gevangen, die zich ontwikkelen tot kleine en grotere stolsels. Als zo’n stolsel ontstaat, kan dat leiden tot een herseninfarct.

“Die stolsels vonden we terug in bijna alle organen,” zegt Van der Valk, die lichamen van 21 overleden Covid-19-patienten onderzocht. “In de longen, de lever, het hart, de nieren, maar dus ook in de hersenen.” Het virus zelf was minder terug te vinden in het lichaam, in de hersenen zelfs helemaal niet.

De hersenbeelden die de hoofdonderzoekers Van der Valk en Marianna Bugianni na inkleuring van het weefsel maakten, zorgden ook bij henzelf voor een grote verrassing. De verstoringen, verklevingen en stollingen waren terug te vinden in het hele brein.

Uniek hersenbeeld

“Het is een uniek beeld,” aldus Van der Valk. “Het is totaal verschillend van bijvoorbeeld influenzapatiënten. Bij overledenen die hiv of MS hadden, zien we in deelgebieden van de hersenen ook wel eens wat ‘vlekjes’, maar in mijn bijna dertigjarige loopbaan als patholoog-anatoom had ik het nog nooit in zo’n grote mate gezien.”

Hoewel Van der Valk de bevindingen deed bij patiënten die zo ziek waren dat ze kwamen te overlijden, is hij ervan overtuigd dat mensen met een milder ziektebeeld dezelfde verstoringen in de hersenen kunnen hebben. Het past bij de klachten die ze hebben. En sommige patiënten die Van der Valk op de obductietafel kreeg, waren pas vijf tot tien dagen ziek. “De hersenbeschadiging ontstaat dus al kort na de infectie.”

Herstel

Toch kan Van der Valk ook geruststellende woorden spreken. “Vermoedelijk en hopelijk gaat de hersenbeschadiging vanzelf over. Mensen krijgen hun reuk- en smaakvermogen vanzelf terug, weten we.” Dat geldt ook voor ex-patiënten met concentratie- en geheugenproblemen, vermoedt hij. Het lijkt aannemelijk dat de op hol geslagen microglia bij hen de functie van de ‘denkende hersencellen’ (neuronen) verstoren. “Het kan maanden duren, maar ik vermoed dat de hersenen zich herstellen.”

De meeste patiënten die Van der Valk onderzocht, overleden niet aan de ontregeling van het brein, maar aan de longschade of de gevolgen van stollingen elders in het lichaam. Coronapatiënten die nu in het ziekenhuis belanden, krijgen antistollingsmedicatie als standaardbehandeling. Ook wordt nu elke coronapatiënt dexamethason toegediend, een corticosteroïde dat het overactieve immuunsysteem remt.

‘Niet eerder zo helder’

Immunoloog Huub Savelkoul (Universiteit Wageningen) is onder de indruk van het onderzoek van Amsterdam UMC. “We wisten dat het immuunsysteem op hol kan slaan en zo organen aantast, maar zeker bij de hersenen is dat bij mijn weten niet eerder zo helder aangetoond.”

“Het onderzoek laat ook de verwevenheid van de lichamelijke systemen mooi zien,” aldus Savelkoul. “Een verstoorde reactie van het immuunsysteem heeft gevolgen voor het functioneren van de hersenen, omdat ze zo nauw verbonden zijn. En omdat er in de hersenen duizend keer meer immuuncellen (microglia) dan ‘denkende hersencellen’ (neuronen) zitten, kun je je voorstellen dat de schade aan het brein enorm is bij een niet goed gecontroleerde immuunreactie.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden