PlusAchtergrond

Coronalessen voor de toekomst: dit moet er beter bij een tweede golf

Beeld Yoko Heiligers

De Tweede Kamer besloot deze week dat nog vóór 1 september onafhankelijk onderzoek moet zijn verricht naar het coronabeleid. Zo kan Nederland in de aanloop naar een mogelijke tweede golf leren van de eerste. De gevoeligste vragen op een rij.

Wat is het doel van de corona-aanpak?

Premier Mark Rutte en RIVM-directeur Jaap van Dissel worden er niet graag aan herinnerd, maar aanvankelijk mikten ze op groepsimmuniteit, zonder het zorgstelsel te laten bezwijken onder de toestroom van patiënten. Inmiddels is de strategie gericht op het ‘maximaal controleren’ van het virus.

Ten opzichte van nogal wat andere landen is de Nederlandse koers minder streng en dat wekt bij bijvoorbeeld PvdA-leider Lodewijk Asscher verwarring.

Is indammen van het virus het doel of gaat het om het niet overbelasten van de zorg? Alleen in dat laatste geval is het begrijpelijk dat de GGD’s hier minder doortastend te werk lijken te gaan dan in andere landen.

De aan de VU verbonden gezondheidseconoom Xander Koolman bepleit een ambitieuzer doel: het (vrijwel) elimineren van het virus. Vorige week deed hij dit uit de doeken in een met KPMG geschreven rapport. Het zou betekenen dat een deel van de (nu versoepelde) lockdownmaatregelen kortstondig worden heringevoerd, om een situatie te bereiken als in landen als Nieuw-Zeeland en Zuid-Korea. Voordeel is dat vervolgens de economie veel verder van de handrem kan dan nu. Andere wetenschappers achten eliminatie onhaalbaar zonder vaccin.

Los van deze discussie wijzen critici op de gigantische economische schade van de lockdown, die ook tot gezondheidsschade zal leiden. Die kosten en de toekomstige ziektelast zijn nooit in beeld gebracht. Is het middel niet erger dan de kwaal?

Waarom werden we overvallen?

Een lockdown vanwege een ­vernietigend virus is iets uit een film, zegt arts Patricia Bruijning. Dat de Chinezen het coronavirus niet onder controle kregen zonder desastreuze maatregelen zou ons in het ontwikkelde Europa niet gebeuren, dacht ze in januari nog. “Maar we zijn op ons nummer gezet.”

Gowri Gopalakrishna, epidemioloog aan het VUmc, zag de bui wel hangen. De Singaporese werkte tijdens de sarsuitbraak van 2003 bij het RIVM van Singapore. Ze heeft zich vanaf het eerste moment verbaasd over de Nederlandse laksheid.

“Als de politie een seriemoordenaar wil pakken, is snel handelen vereist. Dat is ook zo met een pandemie, maar Nederland zat erbij en keek ernaar.”

Onbegrijpelijk is het niet, zegt ze, want de laatste epidemie met een vergelijkbaar vernietigend karakter speelde zich hier af in 1918-1919. De Spaanse griep eiste naar schatting bijna 40.000 levens, maar geen mens herinnert zich dat nog. Daarom verdwenen rapporten over komende rampen van bijvoorbeeld TNO en de NCTV in een la.

Die alertheid hebben landen als Singapore, Taiwan en Zuid-Korea vanwege Sars wel, zegt Gopalakrishna. Daarom kon men sneller ingrijpen bij stijging van het aantal besmettingen, vielen er minder slachtoffers en hoefde het economische en maatschappelijke leven niet volledig plat.

Ook in Europese landen zonder zo’n epidemiologisch vangnet vielen weinig slachtoffers, zegt Bruijning. Denk aan Polen (1316 doden) en Hongarije (568). “Dat komt door een snelle, strenge lockdown.” Had Nederland niet sneller op slot gemoeten?

Wie bepaalt het beleid?

Beeld Yoko Heiligers

De wetenschappers adviseren, het kabinet beslist. Dat is de rolverdeling in Nederland en zo behoort die ook te zijn, zegt Marc Bonten, arts- microbioloog (Utrecht UMC) en bij gelegenheid lid van het Outbreak Management Team (OMT).

Dat is niet vanzelfsprekend, want in Zweden bepaalt staatsviroloog Anders Tegnell de afwijkende koers. Het Zweedse resultaat valt tegen. Er is ingezet op groeps­immuniteit, die optreedt als ongeveer 60 procent van de bevolking antistoffen heeft. Eind mei was gehoopt op 40 procent, maar het bleef steken bij zo’n 10 procent.

In reactie op de pandemie heeft de Nederlandse rolverdeling helder beleid opgeleverd, vindt Bonten. Al zijn er uitzonderingen. “De scholen zijn onterecht ge­sloten vanwege maatschappelijke druk, er waren geen wetenschappelijke argumenten voor.” De impact voor ouders die thuis moesten werken, was enorm.

Kinderarts-epidemioloog Patricia Bruijning (UMC Utrecht) houdt ook vast aan de Nederlandse besluitvorming. Wel pleit ze voor een bredere wetenschappelijke waaier. In de acute fase was het logisch dat virologen en epidemiologen overheersten in de wetenschappelijke adviezen, maar in de toekomst moeten economen en gedragsdeskundigen sneller aanschuiven, zegt ze.

Bruijning waarschuwt voor een coronabeleid op basis van electorale overwegingen, zoals in de VS. “Daar moet Nederland ver van blijven, want een beleid op grond van politiek gewin ondermijnt het landsbelang.”

Waar blijft de corona-app?

Het is een cruciaal onderdeel van de corona-aanpak: het testen van mogelijk besmette mensen, het speuren naar de bron van de besmetting en het waarschuwen van contacten van degenen die positief testen. Het is ook een omstreden onderdeel. Zijn de GGD’s erop toegerust? En zijn ze ambitieus genoeg?

Lange tijd werd geklaagd over een gebrek aan testcapaciteit.

Nieuwsuur berichtte eerder deze maand dat in de eerste twee maanden van de uitbraak veel meer getest had kunnen worden. Dat had mogelijk mensenlevens kunnen redden, zeker onder zorgverleners. Het had waarschijnlijk ook de sterfte in verpleeghuizen kunnen beperken.

Om het werk van de GGD’s te verlichten, werkt het kabinet aan een corona-app. In april wilde minister Hugo de Jonge die halsoverkop in gebruik nemen, wat uitdraaide op een fiasco. Nu we ruim twee maanden verder zijn, is de vraag waar de app toch blijft. In Duitsland is al zo’n app ingevoerd. Zo’n app is alleen effectief als deze massaal wordt gedownload.

Waarom waren de verpleeghuizen een blinde vlek?

“Wat in de verpleeghuizen is gebeurd, is schandalig,” zei Bert Keizer, filosoof en oud-verpleeg­huisarts eerder in deze krant. “Het personeel moest aanvankelijk zelf mondkapjes maken, ze droegen een spatbril van Karwei.”

Ook arts Patricia Bruijning spreekt van een zwarte bladzijde. Hoewel duidelijk was dat het virus heviger huishoudt onder ouderen en de overheid juist hen wilde beschermen, gebeurde het tegenovergestelde.

Die houding reflecteert iets biologisch in de mens, denkt Keizer. “Je ziet zo’n desinteresse voor oude, zwakke soortgenoten ook bij andere dieren. Misschien omdat die groep niet meer van belang is voor instandhouding van de soort.”

De aard van de medische zorg in verpleeghuizen draagt bij aan de geringe aandacht, zegt Keizer.

Ic-artsen kunnen mensen beter maken, in verpleeghuizen gaat het om verzorgen van zieke mensen tot aan het einde. Dat is niet urgent en niet sexy. Bruijning stelt ook dat verpleeghuisbewoners niet goed voor zichzelf kunnen opkomen.

De getroffen voorzorgsmaatregelen in verpleeghuizen – bezoek op afstand, zoveel mogelijk binnen blijven – vindt Bruijning ‘een soort gevangenis’. Misschien was het beter om in het verpleeg­huis corona te krijgen dan om te leven met de maatregelen, oppert arts-microbioloog Marc Bonten.

Hoe beperken we de afhankelijkheid van het buitenland?

De coronacrisis drukt ons met de neus op het feit dat we voor medicijnen en beschermingsmiddelen afhankelijk zijn van met name China en India. Richtlijnen voor het gebruik van mondkapjes leken te zijn ingegeven door het gebrek eraan. Pas toen ze weer ruimschoots voorradig waren, werd het RIVM minder terug­houdend over het gebruik ervan.

Het kabinet kijkt hoe we die afhankelijkheid kunnen verminderen. Zo is privatisering van het in vaccins gespecialiseerde onderzoeksinstituut Intravacc opgeschort. De Tweede Kamer is bezorgd over de mogelijke verkoop van Sanquin Plasma Products – de enige Nederlandse producent van bloedplasma­medicijnen – aan een buitenlandse partij. Beddenfabrikant Auping produceert nu mondkapjes.

Zelfvoorzienendheid op deze terreinen betekent een enorme groei van de zorgkosten. Met zijn kleine, gespecialiseerde economie heeft Nederland er juist baat bij een deel van de benodigde producten en goederen uit het buitenland te halen.

“Willen we dat anders, dan moeten we enorm veel van onze welvaart inleveren,” waarschuwt gezondheidseconoom Xander Koolman. Het ligt dus voor de hand dat Auping weer gewoon bedden gaat maken. Wel zullen we een grotere voorraad beschermingsmiddelen moeten aanleggen. Tegelijkertijd zal de roep aanzwellen om (een deel van de) medicijnen te produceren op Nederlandse of Europese bodem.

Hoeveel ic-bedden zijn nodig?

Beeld Yoko Heiligers

Het is een staatje dat tot begin april – toen de piek in het aantal ic-opnames werd bereikt – steeds opdook: het aantal intensivecarebedden in Europese landen. Nederland bivakkeert in de onderste regionen, met 6 à 7 bedden per 100.000 inwoners. Bovenaan prijkt Duitsland, met ruim vier keer zoveel bedden.

Onder normale omstandigheden telt Nederland 1150 ic-bedden. Het kabinet wil dit uitbreiden tot 1700 bedden, en in geval van nood kunnen doorgroeien naar 3000 bedden. De vraag is of dat betaalbaar is, in de wetenschap dat de bedden goeddeels onbezet zullen blijven. “Hoe bemens je dat? Dat is niet te onderhouden,” zei crisisdeskundige Ira Helsloot in deze krant. “We moeten elkaar eerlijk in de ogen kijken en erkennen dat we ons niet tot de tanden toe kunnen bewapenen tegen elke ramp.”

Nu tal van preventieve stappen zijn gezet om te voorkomen dat we opnieuw verrast worden door een grote toestroom van patiënten, achten veel wetenschappers een (zeer) beperkte uitbreiding van het aantal bedden al genoeg.

Hoe komen we aan een vaccin?

De huidige coronastrategie kan niet zonder vaccin of geneesmiddel. Want zonder opbouw van groepsimmuniteit –zo’n vijf procent van Nederland heeft antistoffen – blijft bijna iedereen kwetsbaar. De intelligente lockdown is feitelijk niets anders dan een tijdelijke oplossing tot het verlossende vaccin of geneesmiddel verschijnt.

Maar het is geen vanzelfsprekendheid, zo’n vaccin. Van alle pogingen een vaccin te ont­wikkelen, mislukt ongeveer 95 procent, zei toponderzoeker en hoogleraar epidemiologie Jaap Goudsmit eerder in deze krant. Niet omdat vaccins niet effectief zijn, maar omdat ze vanwege de vele bijwerkingen te onveilig zijn. Een succesvol coronavaccin voor 2021 lijkt onwaarschijnlijk.

Nederland heeft met Frankrijk, Duitsland en Italië 300 miljoen doses van een kansrijk vaccin ingekocht, tot ontsteltenis van andere EU-landen. Maar ‘we’ wedden op meer paarden, zei gezondheidsminister Hugo de Jonge bij Op1. Daarnaast ontwikkelt ook staatsbedrijf Intravacc een eigen vaccin.

Een geneesmiddel is er voorlopig niet, al lijkt een bestaand en goedkoop middel (dexamethason) voor ernstig zieke patiënten uitkomst te bieden: het leidt tot een derde minder sterfte. Een geneesmiddel om te voorkomen dat mensen met milde klachten ernstig ziek worden, is er nu niet. Corona is dus nog lang geen griepje. En tot die tijd ligt een nieuwe lockdown altijd op de loer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden