PlusReconstructie

Corona: Den Haag wil niet weer te laat, te hard of juist te zacht op de rem trappen

Nu de coronacijfers oplopen, kijkt het kabinet licht nerveus naar de derde winter met corona. Niet weer willen ministers te laat, te zacht of juist te hard op de rem trappen. ‘Ingrijpen wordt alleen maar lastiger.’

Niels Klaassen
null Beeld Robin Utrecht/ANP
Beeld Robin Utrecht/ANP

Met de nieuwe vaccinatieronde hoopt het kabinet nu eens precies op tijd te zijn met maatregelen. De herhaalprik moet de najaarsopleving van corona klein houden, al lopen de besmettingscijfers en ziekenhuisopnames weer wat op.

Pijnlijke lessen over te laat, te vroeg, te hard of te zacht ingrijpen zijn geleerd. Maar deze keer moet het gaan meezitten met het virus. De coronamoeheid is compleet, ook in de politiek. Aan de vooravond van weer een winter met het virus blikken betrokkenen terug op het afgelopen jaar – en schilderen ze het complexe landschap voor de komende maanden.

September 2021 – Getreuzel met boosterprik

In het najaar van 2021 bungelt Nederland opnieuw onderaan een coronaranglijstje, en wel dat van de boosterprikken. Al sinds het voorjaar houden kabinet, Gezondheidsraad, Outbreak Management Team (OMT) en RIVM rekening met de noodzaak van een extra prikronde, maar ook deze campagne komt symbool te staan voor de ‘Hollandse aanpak’, waarbij adviseurs, beslissers en uitvoerders en zich een weg uit de crisis proberen te polderen. Gevolg: pas in november begint Nederland. “We wilden echt wel sneller, maar we hadden de procedures te volgen,” zegt een toenmalig ambtenaar van het ministerie van Volksgezondheid. “Achteraf was wel het idee: fuck, hadden we dit maar eerder gedaan.”

Oktober 2021 – Deltagolf overrompelt experts

Oorzaak voor de trage reactie lijkt ook de onderschatting van de deltagolf. Een vaccinatiegraad van 85 procent of hoger wordt lange tijd beschouwd als spreekwoordelijke finishlijn. Klaar met corona. Weg virus. Bevrijd.

Maar dat concept kan de prullenbak in, zo blijkt na de zomer. Vaccinaties werken wel, maar niet voor eeuwig, en waterdicht is de defensie evenmin. Het is 20 oktober als Jaap van Dissel nog zegt dat harde lockdownmaatregelen niet ‘reëel’ te verwachten zijn voor de komende maanden: “We zitten in een principieel andere situatie dan vorig jaar.” Een paar weken later gaat de 1,5 meterregel weer in, moeten mondkapjes weer op en geldt opnieuw een streng thuiswerkadvies. En dan moet de grote onbekende nieuwe variant nog komen.

November 2021 – Omikronmutant toont sombere modellen

Coronaminister Hugo de Jonge oogt afgemat deze zondagmiddag. Het is 28 november en op de kade van de Maas in Rotterdam is het ijzig koud, De Jonge trommelt daar de Nederlandse media op. Er is een uiterst ongewenste vreemdeling het land binnengeslopen, omikron is de naam. Vrijwel alles is nog mysterieus rond deze mutant.

“Wat we wel zeker weten, is dat deze variant besmettelijker is dan de deltavariant,” zegt de minister met bezorgd gezicht. Weer slecht nieuws. De ziekenhuizen liggen al aardig vol met in die periode gemiddeld 300 coronapatiënten per dag erbij. Als de ziekmakendheid van omikron net zo erg is als bij de voorganger, zijn de gevolgen amper te overzien. Stapsgewijs gaat het land in lockdown – eerst alleen ’s avonds, later ook overdag. De kerstvakantie wordt met een week verlengd.

Lees verder na de video: pas in december komt de boosterprikronde op stoom.

Een minister herinnert zich ‘heel heftige discussies’ in de week voor de harde lockdown van 18 december: “Hugo wilde niet weer het verwijt van te laat en te weinig ingrijpen.” Betrokkenen stellen dat het kabinet geen andere keus had. De modellen toonden een desastreus beeld, onzekerheden waren groot, zegt ook Jaap van Dissel, OMT-voorzitter, daar nu over: “De ziekenhuizen lagen al behoorlijk vol. Achteraf kun je zeggen: het had minder strikt gekund. Maar met de kennis van toen, zouden we dit niet anders doen.” Hoewel de premier later niet wil reppen van ‘een overbodige lockdown’ knaagt dat gevoel achteraf wel.

Vaccinatiediscussie op scherp

Ondertussen splijt de ‘2G-discussie’ de politiek. Nederland werkt met een coronatoegangsbewijs dat geldig is na genezing, negatieve test of volledige vaccinatie (3G). Maar het kabinet draait in november: de optie om ongevaccineerden te weren uit horeca en cultuurinstellingen is tóch bespreekbaar, minister De Jonge zegt dat 2G (alleen toegang na vaccinatie of genezing) alsnog zou kunnen. “Als de keuze tussen het sluiten van een sector of 2G toch nadert, zou de balans nog weleens door kunnen slaan naar 2G.”

Het is op eieren lopen voor bewindspersonen. Binnen het kabinet komt die discussie rond vaccinatiedrang en -dwang op scherp te staan. Zeker als de ministers van Sociale Zaken, Financiën en Economische Zaken in het najaar plotseling in een Kamerbrief suggereren dat binnenkort maar eens ‘de voor- en nadelen van vaccinatieprikkels en -plichten in kaart moeten worden gebracht’. “Dit was een heel spannend onderwerp, Hugo worstelde,” zegt een minister terugblikkend. “Ook omdat in de Tweede Kamer veel tegenstand was.”

Januari 2022 - Kuipers gaat zelf rekenen en rondbellen

Als het nieuwe kabinet 10 januari 2022 aantreedt, is er ook een nieuwe ‘coronaminister’. Voormalig Erasmus MC-bestuursvoorzitter Ernst Kuipers neemt het stokje over van De Jonge. Op het Binnenhof zorgt dat voor het nodige nieuwe elan, zien betrokkenen.

Het virus zelf trekt zich natuurlijk weinig aan van de nieuwe minister, maar Kuipers’ aanpak wijkt wel wat af. De nieuwe minister gaat zelf rondbellen met zijn Europese zorgnetwerk over de omikronvariant. “Het was een compleet ander verhaal dan de eerdere variant,” hoort Kuipers van hen.

De arts/wetenschapper slaat ook zelf aan het rekenen in januari. De roep om versoepelingen is luid. Kuipers rekent voor: stel dat de prognoses kloppen en we stijgen naar gigantische aantallen omikroninfecties per dag, wat betekent het dan voor de ziekenhuizen als bijvoorbeeld een half procent van de besmettingen leidt tot een opname? Of erger, 1 procent? “Dan zouden er 800 patiënten per dag bij komen, dat halen we never, zoveel ziekenhuisbedden hebben we niet,” zegt Kuipers tegen zijn mensen.

Maar het percentage opnames pakt inderdaad lager uit, hoort Kuipers van collega’s, veel minder mensen belanden in het ziekenhuis. En dus durft het kabinet te versoepelen, al zijn de prognoses zenuwslopend: de infectieaantallen kunnen stijgen tot ongekende hoogte, met misschien wel 80.000 tot 100.000 per dag.

Lees verder na de video: eind januari versoepelt het kabinet veel van de maatregelen.

De weken daarna gaat het land gestaag van het slot – een voor een gaan regels overboord. Zelfs de wettelijke basis voor maatregelen verdwijnt. Dat is riskant, oordelen deskundigen. Niemand wil denken aan een nieuwe lockdownwinter met een nieuwe virusvariant, maar dat is nu juist wél het werk van politici. Wees voorbereid, op alles, waarschuwen experts: wat doet Nederland als het echt tegenzit? Het eerlijke antwoord is: dat wordt pas bekend als de crisis compleet is.

Najaar 2022 – ‘Het moet eerst heel erg worden’

Politici zeggen dat dit de paradox van de huidige coronafase is: de kennis over het virus en de aanpak is zo veel groter dan bij de start van de pandemie, maar de bereidheid tot ingrijpen is ingestort.

Premier Mark Rutte en Ernst Kuipers, minister van Volksgezondheid, tijdens het debat over de versoepelingen in januari.  Beeld ANP
Premier Mark Rutte en Ernst Kuipers, minister van Volksgezondheid, tijdens het debat over de versoepelingen in januari.Beeld ANP

“Het moet eerst heel erg worden voordat er maatregelen genomen kunnen worden,” zegt een minister. “En stel dat je handelt op basis van een somber scenario en je gaat horeca sluiten, één maand voor een voorspelde piek. Dan is er echt niet genoeg draagvlak.”

OMT-voorzitter Van Dissel wil niet vooruitlopen op een winter met veel virusproblemen en weinig maatschappelijk draagvlak: “Komt tijd, komt raad. Speculeren moeten we niet doen. Ik denk dat je moet vaststellen dat het een heel gunstige shift was van ziekmakende varianten naar omikron, die milde ziekte geeft.”

Voor dit verhaal is gesproken met direct betrokkenen bij het coronabeleid, onder meer in het kabinet en OMT.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden