Plus

Cordaan liet misbruik verstandelijk gehandicapten gebeuren

Woonbegeleider Sonja L. bestal, mishandelde en kleineerde bijna vier jaar verstandelijk gehandicapten in Villa Anderz in Amsterdam-Noord, zo stelt het OM komende week in de rechtbank. Maar waar was het toezicht van koepelorganisatie Cordaan?

Het duurde bijna vier jaar voordat Cordaan, waaronder Villa Anderz viel, het schrikbewind van Sonja L. ontdekte. Beeld Sjoukje Bierma

Ze zijn kwetsbaar, en dat maakt hen gewilde slachtoffers van criminelen. Voor mensen met een verstandelijke beperking is lezen, schrijven en rekenen vaak al te lastig. Ook kunnen ze de motieven van anderen niet goed inschatten. Dat weten loverboys, maar ook familieleden die hun zorggeld in eigen zak willen steken of drugshandelaren die een koerier zoeken.

Sonja L. wist het ook. De woonbegeleider van Villa Anderz in Amsterdam-Noord was aangesteld om vijftien zwakbegaafde cliënten van zorgorganisatie Cordaan te behoeden voor de vele valkuilen van het stadse leven. Ze moest hun dagelijkse functioneren monitoren en bijsturen. Waste iemand zich geregeld? Kon een cliënt maat houden met geld uitgeven? Verscheen iemand op z’n werk, of op therapie?

Als een hond op de grond

Volgens het Openbaar Ministerie heeft Sonja L. haar vertrouwenspositie misbruikt door nauwelijks weerbare mensen te intimideren en te kleineren, waardoor ze hun pinpas of geld inleverden. Een greep uit de tenlastelegging van de zaak die woensdag in de Amsterdamse rechtbank dient: schelden, schoppen, bij de keel grijpen, geen eten geven, schoenen afpakken, in de hoek zetten, dreigen met opname in een gesloten inrichting en cliënten ‘als een hond op de grond laten zitten’.

Ook heeft L. ruim 250.000 euro van de rekeningen van de zwakbegaafde cliënten opgenomen, vervalste ze de administratie en stal ze een grasmaaier. Ze kon volgens het OM bijna vier jaar haar gang gaan: van 1 oktober 2009 tot 16 juni 2013. Dat deed ze met een handlanger. Die woonbegeleider speelde een kleinere, maar eveneens kwalijke rol. Zij is al eerder veroordeeld tot een flinke taakstraf.

De misdragingen zijn aan het licht gekomen na een klacht van een ouder van een cliënt. Intern onderzoek leidde vervolgens ook tot een vermoeden van fraude, waarna Cordaan het externe bedrijfsrecherchebureau Hoffman inhuurde en grootschalige diefstal aan het licht kwam, zo staat in documentatie van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) die Het Parool heeft opgevraagd via de Wet openbaarheid van bestuur.

Schrikbewind

Dat het bijna vier jaar duurde voordat Cordaan, de Amsterdamse zorginstelling waaronder de inmiddels opgeheven Villa Anderz viel, het schrikbewind ontdekte, duidt op falend toezicht. De checks and balances zijn niet afdoende gebleken om de verdachte zorgverlener een halt toe te roepen.

De Inspectie constateerde bij Cordaan zwak, onzichtbaar ­management, slechte dossieroverdracht, onderschatting van afgegeven signalen en een gesloten cultuur in Villa Anderz. Op een andere locatie van Cordaan (De Diem in Diemen) bestonden ook tekortkomingen, al hebben zich daar geen incidenten voorgedaan. Cordaan is geen verdachte in de rechtszaak van woensdag, maar het OM zal wel ingaan op de rol van de zorginstelling. Ook de advocaat van de slachtoffers zal dat doen (zie kader).

“Deze intimidatie, mishandeling en financiële uitbuiting van cliënten had Cordaan natuurlijk in een veel vroeger stadium moeten ontdekken,” zegt Margreet Klaasse Bos, ex-werknemer van Cordaan. Klaasse Bos – inmiddels met pensioen – kreeg in 2014 de opdracht om de puinhopen op te ruimen die Sonja L. en de handlanger in Villa Anderz had achtergelaten.

Overnachten behoorde niet tot de mogelijkheden van Villa Anderz. De cliënten hadden eigen huurwoningen en bezochten de verblijfsruimte in de ­Pomonastraat in Noord bijna dagelijks. Ze kwamen voor koffie, steun en hulp. Buiten Sonja L. en haar handlanger was er doorgaans één andere werknemer aanwezig, aangevuld met een regelmatig wisselende stagiair. Leidinggevenden, gedragsdeskundigen en artsen kwamen zelden of nooit in Villa Anderz over de vloer.

Onder de pet

De gevolgen van het schrikbewind dat het Openbaar Ministerie schetst, zijn zeer ingrijpend geweest voor de meeste cliënten van Villa Anderz. Zo verloren ze hun vertrouwen in zorgverleners, verergerden reeds bestaande psychiatrische problemen en ­kregen ze vanwege de uitblijvende financiële begeleiding en het voortdurende plunderen van hun bankrekening te maken met deurwaarders.

Cordaan wilde de zaak lange tijd onder de pet houden. Aangifte van strafbare feiten als diefstal en mishandeling en een gang naar de rechter zouden te belastend zijn voor de cliënten, aldus Cordaan. De zorginstelling nam afscheid van Sonja L., de handlanger en twee managers.

De twee woonbegeleiders zijn niet ontslagen op grond van strafbare feiten: Cordaan is met hen tot een vaststellingsovereenkomst gekomen. Zo konden de twee na hun vertrek bij Villa Anderz in de zorg blijven werken. Ze konden ‘gewoon’ een verklaring omtrent gedrag krijgen; een overheidsbewijs van de overheid voor goed gedrag dat noodzakelijk is voor zorgwerknemers.

Schadevergoeding

Cordaan betaalde cliënten een schadevergoeding, waarover ze volgens de contractvoorwaarden met niemand mogen spreken. Cliënten werden geholpen bij nieuwe zorgverlening en bij andere problemen die na het drama in Villa Anderz aan het licht kwamen. Zo vroeg een cliënt een vergoeding om de prominent getatoeëerde naam van de verdachte te maskeren. De beslissing om die tatoeage te nemen zegt iets over de beïnvloedbaarheid van verstandelijk beperkten. Een andere cliënt werd door Cordaan geholpen om een openstaande rekening bij een drugsdealer af te lossen.

Dat de zaak volgende week voor de rechter komt, is vooral te danken aan de druk van de Inspectie. Cordaan heeft meer dan een jaar gewacht met het doen van aangifte. Ook de vijftien cliënten van Cordaan hebben aangifte gedaan, zo bevestigt het Openbaar Ministerie.

Reacties

Cordaan:
“Wij waren en zijn geschokt dat dit financieel en psychisch misbruik destijds heeft kunnen plaatsvinden. We vinden het vreselijk dat deze cliënten hiervan de dupe zijn geworden. Onze begeleiding is destijds ernstig tekortgeschoten. Cordaan heeft zelf aangifte gedaan tegen de ex-medewerkers en werkt in alle opzichten mee aan een zorgvuldige rechtsgang. Wij beseffen dat deze gebeurtenis en de rechtsgang belastend zijn voor de betrokken cliënten en dat vinden we verdrietig. Uit het voorval hebben we lering getrokken. Sinds 2013 is onze interne controle op de kwaliteit van de zorg verbeterd en hebben we het leiderschap binnen Cordaan versterkt en dichter bij zorgverlening gebracht.”

Wendy van Egmond, advocaat van negen van de vijftien slachtoffers:
“Cliënten van Villa Anderz hebben nog steeds last van de sfeer van onderdrukking en angst die er heerste. Dat zal tijdens de zittingsdagen aan de orde komen. Ook kijken we naar de rol van Cordaan en de manier waarop de zorginstelling de schadevergoeding heeft bepaald. De slachtoffers is een bedrag voorberekend en ze konden tekenen bij het kruisje, maar zo’n procedure gaat hun pet te boven. Ook is de schade groter dan Cordaan heeft bepaald. Niet elke cliënt heeft getekend. De situatie van veel slachtoffers is moeilijk, omdat ze voor zorg en onderdak nog steeds afhankelijk zijn van Cordaan.”

Wat is zwakbegaafd?

Wie een IQ (intelligentiequotiënt) heeft tussen de 50 en 85 komt in aanmerking voor de psychiatrische diagnose ‘verstandelijke beperking’ of ‘zwakbegaafdheid’. Ter vergelijking: het gemiddelde IQ is 100. De hoogste score is 150.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek stelt dat ruim twee miljoen Nederlanders een IQ tussen de 70 en 85 hebben. Van 170.000 Nederlanders is het IQ lager dan 70.

Toch voldoen niet al deze Nederlanders aan de diagnose zwakbegaafdheid. Als de sociale redzaamheid van iemand met een laag IQ groot is, krijgt hij of zij niet de diagnose.

Een verstandelijke beperking is deels erfelijk. Het is bij veel mensen niet meteen zichtbaar, waardoor intellectuele vermogens worden overschat en mensen worden overvraagd. Dat vergroot de kans op psychische problemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden