PlusAnalyse

Conflictstof genoeg om van Rutte IV een vechtkabinet te maken

Het moet gek lopen als er na deze verkiezingen geen kabinet-Rutte IV komt. Toch wordt deze formatie zeker geen makkie.

Mark Ruttes VVD is  weer de grootste en heeft het voortouw bij de formatie. Beeld ANP
Mark Ruttes VVD is weer de grootste en heeft het voortouw bij de formatie.Beeld ANP

Alleen Willem Drees lukte het eerder: vier kabinetten leiden als premier. Dat record gaat Mark Rutte nu evenaren. De peilingen gaven zijn VVD al maanden een enorme voorsprong op de andere partijen. En die voorsprong heeft de partij gehouden.

Toch zal D66-leider Sigrid Kaag zich de morele winnaar van de verkiezingen voelen. De vrouw die bij haar aantreden als lijsttrekker voor het merendeel van de kiezers nog een volslagen onbekende was, evenaarde het beste verkiezingsresultaat ooit voor haar partij en ging zo ruim over PVV en CDA heen.

Op het oog zou de formatie van een nieuw kabinet niet moeilijk hoeven zijn. Alle partijen zeiden vooraf dat er tijdens deze crisis niet eindeloos onderhandeld hoeft te worden. Met nog niet alle stemmen geteld lijkt het dat regeringspartijen VVD, D66 en CDA net niet met zijn drieën verder kunnen. Maar of er nou wel of geen vierde partij nodig is: alle drie zullen hun huid hoe dan ook zo duur mogelijk zullen willen verkopen. En dat maakt de onderhandelingen uiterst ingewikkeld.

Ook omdat Rutte IV bij voorbaat geen lang leven beschoren lijkt. Daarvoor willen te veel partijen de macht van de VVD breken. Iedereen loert nu al op de mogelijkheid definitief af te rekenen met Rutte. Zodra de coronacrisis voorbij is, zou dat wel eens heel snel kunnen gebeuren.

Niet voor spek en bonen

Hoe dan ook ligt voortzetting van de huidige coalitie met de ChristenUnie als vierde partij niet voor de hand. Nu D66 de tweede partij is geworden in de Kamer, zal die partij ook meer dan ooit haar stempel willen drukken op het beleid. En in die plannen past de ChristenUnie niet. De democraten hebben er nooit een geheim van gemaakt liever met een andere partij aan tafel te willen.

De afgelopen regeerperiode moest nood­gedwongen worden besloten tot een soort moratorium op medisch-ethische kwesties, zoals versoepeling van de euthanasiewet. Kaag heeft al gezegd zulke afspraken niet meer te willen maken. ChristenUnieleider Gert-Jan Segers heeft op zijn beurt juist meermaals herhaald nooit verantwoordelijkheid te willen nemen voor een kabinet dat bijvoorbeeld de euthanasiewet versoepelt, zoals D66 wil.

Kaag wil liever met een linkse partij aan tafel: PvdA of GroenLinks. Bijvoorbeeld om ambitieuze klimaatplannen door te drukken. De twee linkse partijen hebben steeds beweerd niet zonder elkaar een coalitie in te stappen. Of ze dat ook volhouden, valt te bezien. Voor GroenLinksleider Jesse Klaver vielen de verkiezingen vies tegen. Regeringsdeelname zou een manier kunnen zijn voor zijn partij om te bewijzen dat GroenLinks niet voor spek en bonen bestaat. En ook de voormalige volkspartij PvdA – dat maar niet herstelt van het trauma van 2017 – moet iets om niet te veranderen in een verwaarloosbare factor in de politiek.

Maar Rutte heeft gezegd dat hij niet wil regeren met ‘een wolk van linkse partijen’, iets waar hij D66 ook toe rekent. Ook als GroenLinks en PvdA elkaar loslaten in de formatie, is het niet gezegd dat de VVD zin heeft in een coalitie ‘over links’. De partij heeft deze verkiezingen weer eens geleerd dat het haar rechterflank schromelijk heeft verwaarloosd de laatste jaren. Forum voor Democratie heeft fors gewonnen en ook Ja21 komt de Tweede Kamer in. Dat zijn veel kiezers die de liberalen de rug hebben toegekeerd.

Harde eisen stellen

De komende kabinetsperiode lijkt Ruttes laatste klusje te worden (al is dat na de vorige verkiezingen ook voorspeld). Hij zal zijn VVD straks niet volledig leeggegeten achter willen laten. Dus ook hij zal tijdens een formatie harde eisen willen stellen over bijvoorbeeld immigratie, de energietransitie en geen belastingverhoging voor bedrijven. Allemaal zaken waar dan D66 weer moeite mee heeft.

Sigrid Kaag evenaarde de recorduitslag voor D66 uit 1994, met 24 zetels. Beeld ANP
Sigrid Kaag evenaarde de recorduitslag voor D66 uit 1994, met 24 zetels.Beeld ANP

En dan is er nog de positie van het CDA. De partij is teleurgesteld in het verkiezingsresultaat. CDA’ers dachten echt dat met de komst van Wopke Hoekstra als partijleider de hegemonie van de VVD kon worden doorbroken en de christendemocraten weer de machtigste partij van het land konden worden. Dat is niet gebeurd. Dat kan tot intern gerommel leiden. Zeker als straks blijkt dat het populaire Kamerlid Pieter Omtzigt meer stemmen heeft gekregen dan zijn nummer 1 Hoekstra. “Regeren is geen automatisme,” zei een terneergeslagen campagneleider Raymond Knops gisteravond.

Informatiebubbel

In dat krachtenveld moet Rutte de komende weken op zoek naar een stabiele coalitie. En dat met een Tweede Kamer die meer versnipperd is dan ooit. Nooit leken er zo veel splinterpartijtjes in het parlement te komen. Elke kiezer leek zo’n beetje zijn eigen vertegenwoordiging te hebben. Een logisch gevolg van een wereld waarin steeds meer mensen in een eigen digitale informatiebubbel leven.

En dan moet Rutte ook nog werken met een minderheid in de Eerste Kamer. Het zou hem er ook nog toe kunnen verleiden daarom voor een minderheidskabinet te gaan als de formatie écht te lang dreigt te gaan duren.

Het CDA is aangeslagen na het slechte resultaat onder Wopke Hoekstra. Beeld ANP
Het CDA is aangeslagen na het slechte resultaat onder Wopke Hoekstra.Beeld ANP

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden