Naturalis Sapiens.

Commissie: geef geroofde kunst terug aan voormalige koloniën

Naturalis Sapiens.Beeld Naturalis

Kunst die is geroofd uit de voormalige koloniën van Nederland moet ‘onvoorwaardelijk’ worden teruggegeven als het land van herkomst daar om vraagt, adviseert een speciale commissie het kabinet. Daardoor kunnen duizenden kunststukken – waaronder topstukken – verdwijnen uit Nederlandse musea.

In het Rijksmuseum ligt een diamant die ooit van de sultan van Banjarmasin was. Maar de Nederlanders hieven het sultanaat in het Indonesische Zuid-Kalimantan in 1859 op en stuurden de diamant naar Nederland. Huidig oordeel: roofkunst.

Museum Naturalis in Leiden beschouwt het ‘Javamens’ – hét bewijs dat aap en mens evolutionair met elkaar zijn verbonden – als topstuk. In 1891-1892 werden de beenderen opgegraven door ‘koelies’, dwangarbeiders, in opdracht van de Nederlandse arts en paleontoloog Eugène Dubois. Huidig oordeel: discutabel.

Een banjo, uit de collectie van het Museum Volkenkunde, werd tussen 1771 en 1777 door de Schots-Nederlandse officier John Gabriel Stedman meegenomen uit Suriname. Huidig oordeel: verworven in ‘koloniale context’, maar het is onmogelijk te zeggen of de banjo vrijwillig is afgestaan of niet.

Zomaar drie voorbeelden van koloniale kunst uit Nederlandse musea waarover een commissie onder leiding van jurist en mensenrechtenactivist Lilian Gonçalves-Ho Kang You zich het afgelopen jaar heeft gebogen. Het advies is woensdag aan minister Ingrid van Engelshoven (Cultuur) aangeboden. In een toelichting is Gonçalves duidelijk: “Als het niet aan jou toebehoort, dan moet je het teruggeven.” Dat is volgens haar ‘een erkenning van onrecht’. “Dat iets tegen de wil is meegenomen.”

Dat hoeft vervolgens niet te betekenen dat het niet meer kan worden tentoongesteld. “Het staat Nederland vrij om te zeggen: we willen dit kunnen tentoonstellen.” Er kunnen bijvoorbeeld afspraken worden gemaakt over bruikleen. “Soms willen landen een goede museale samenwerking. Dat het in beide landen te zien is en dat daarbij niet alleen de optiek van Nederland, maar ook van ‘de ander’ wordt getoond.”

Ooit was deze buitgenomen diamant eigendom van Panembahan Adam, de sultan van Banjarmasin (Kalimantan).Beeld Rijksmuseum

Een onafhankelijke adviescommissie moet de minister over roofkunst adviseren. Ook als de herkomst niet duidelijk is – niet denkbeeldig na soms wel 400 jaar – moet de commissie zich over teruggaveverzoeken buigen. De adviescommissie zou, denkt Gonçalves, als inspiratie kunnen dienen voor andere voormalige koloniale grootmachten in Europa die met dit vraagstuk worstelen.

Hoe groot de behoefte is bij voormalige koloniën om geroofde kunst terug te vragen, heeft Gonçalves niet geïnventariseerd. “Maar als er duidelijke regels zijn, wordt voor landen de drempel lager om een teruggaveverzoek in te dienen. Dan zijn ze niet meer in het ongewisse over de procedure.”

Congolees grafbeeld

De kwestie is actueel. In maart gaf Nederland een Javaanse dolk van de belangrijke Indonesische verzetsheld prins Diponegoro – gevonden in de collectie van het Museum Volkenkunde in Leiden – terug aan Indonesië. Vorige maand nog werd door activisten een Congolees grafbeeld ‘gestolen’ uit het Afrikamuseum in Berg en Dal. “We brengen dit terug naar huis,” werd in een live-video op Facebook gezegd. Het beeld werd ‘symbolisch meegenomen’, stelt Gonçalves, om aan te geven dat ‘het object niet aan het museum toebehoort’. “Dergelijk onrecht moet je zoveel mogelijk herstellen.”

Gonçalves richt zich in haar advies op de voormalige Nederlandse koloniën Indonesië, Suriname en de Caribische eilanden. Maar ook uit andere delen van de wereld waar Nederland vroeger korte of langere tijd heerschappij had, ligt kunst in Nederland.

Tijdens een militaire campagne in 1765 maakten de Nederlanders dit kanon buit, waarmee saluutschoten werden afgevuurd om de bezoekers van de koning van Kandy (Sri Lanka) te verwelkomen. Het kwam in het rariteitenkabinet van Stadhouder Willem V terecht.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Voetenbankje

Zo werd het kanon van de koning van Kandy (het huidige Sri Lanka) in 1765 buitgemaakt door Nederlandse troepen en naar Nederland gestuurd. Het kwam in het rariteitenkabinet van Stadhouder Willem V terecht en na de inval van Franse troepen in Nederland in 1795 werd het kanon door de Fransen als één van een handvol ‘vaderlandsche gedenkstukken’ geschonken aan de volksvertegenwoordiging. ‘Mede hierdoor wordt het kanon door sommige historici gezien als een voor de Nederlandse geschiedenis belangrijk object,’ valt te lezen in het rapport van de commissie-Gonçalves.

Het bronzen wapentuig ingelegd met goud, zilver en kleine robijnen wordt op de site van het Rijksmuseum, waar het nu staat, geroemd als ‘fraai kanon’. Onder het kopje ‘verwerving’ staat eufemistisch geschreven ‘overdracht van beheer in 1875’. Sinds vorig jaar is het museum met Sri Lanka in gesprek over teruggave. De Britten gaven de troon, het voetenbankje én de kroon van de laatste koning van Kandy al in 1934 terug aan Sri Lanka.

Musea met veel koloniale kunst zoals het Rijksmuseum in Amsterdam, het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, het Museum Bronbeek in Arnhem en het Nationaal Museum van Wereldculturen (drie locaties) hoeven volgens Gonçalves niet te vrezen voor hun voortbestaan. “Dat is voorbarig. Er is heel veel koloniale kunst. Soms is die gekocht, soms geschonken, soms geroofd.” 

Ook hebben de musea nog bestaansrecht, vindt ze. “Het is van alle tijden dat je de geschiedenis laat zien. Je moet daarin wel andere stemmen toelaten.”

Minister Van Engelshoven is het met de adviescommissie eens dat de oorspronkelijke bevolking van de koloniale gebieden ‘onrecht is aangedaan’, zei ze bij de presentatie. “Dat moeten we erkennen, want alleen dan kunnen we vooruit.” Ze komt begin 2021 met een reactie op het rapport.  

Banjo uit Suriname.Beeld Museum Volkenkunde
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden