PlusAchtergrond

Coalitieoverleg is verboden, maar Rutte IV overlegt straks ‘misschien wel’ vaker in de achterkamertjes

Onder het mom van een ‘nieuwe bestuurscultuur’ schaften de partijen van Rutte IV het te machtig geworden coalitieoverleg op maandag af. Maar wat nu? ‘Er komen meer achterkamertjes’.

Jan Hoedeman en Tobias den Hartog
Een onderonsje van Jan Paternotte (D66), Sophie Hermans (VVD), Pieter Heerma (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) tijdens het debat in de Tweede Kamer over de regeringsverklaring.  Beeld ANP
Een onderonsje van Jan Paternotte (D66), Sophie Hermans (VVD), Pieter Heerma (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) tijdens het debat in de Tweede Kamer over de regeringsverklaring.Beeld ANP

Het was, zegt een ingewijde spottend, een ‘vreemd overleg’. Op maandagochtend, rond elven, kwam op de werkkamer van vicepremier Hugo de Jonge de ‘bedrijfsleiding’ van het vorige kabinet elke week samen. Ministers schoven aan, net als fractieleiders, de vicepremiers, de minister-president.

Niet in de Tweede Kamer, niet in de ministerraad, maar daar, op maandag in een achterkamer, werd het kabinetsbeleid van Rutte III in feite uitgezet. “Gekscherend gesteld: daar waren ze de wereld even aan het regelen,” aldus een betrokkene. Een gewoonte overigens, die in al Ruttes tweede kabinet usance werd.

Dat overleg is met het aantreden van het kabinet-Rutte IV verleden tijd. Na het ‘Pieter Omtzigt: functie elders’-debacle in de formatie moet dualisme de boventoon voeren. Meer afstand tussen kabinet en coalitiepartijen (lees: tussen ministers en fractieleiders) en meer macht naar de Tweede Kamer – lees: niet al het beleid door coalitiepartijen laten dichtsmeren.

Plek voor afstemming

Maar ja, wat nu? VVD, D66, CDA en ChristenUnie zijn nog ‘zoekende’, zeggen betrokkenen. Er is besloten dat er een ‘Chinese Muur’ moet komen tussen ministers en fractieleiders, maar hoe overleg je als ministers en Tweede Kamer plotseling worden geconfronteerd met iets waarover een besluit nodig is?

Een eerste test was er vorige week, over iets kleins. Bij de coronapersconferentie stonden premier Mark Rutte en de nieuwe coronaminister Ernst Kuipers achter een katheder met een icoontje om vaccineren te promoten, een plaatje van een spuit. Dat werd eerst nog even afgestemd, omdat de Tweede Kamer recent nog kritiek had op de keuze van die plaatjes. Bij gebrek aan het maandagoverleg liep dat overleg nu anders. “Dat ging per app, sms, Zoom, telefoon: alles liep door elkaar. Daaruit bleek wel dat een plek voor afstemming wel handig is.”

Toch is het idee: het maandagochtendoverleg was te machtig geworden. “Ik had nooit buikpijn van hoe een ministerraad zou verlopen, wel als ik een moeilijk coalitieoverleg verwachtte,” zegt een betrokkene.

‘Iedere week een kooigevecht’

Het leverde bovendien chagrijn op, als dáár de knopen werden doorgehakt. “Dan mocht de minister opdraven om te horen wat hij moest uitvoeren.” Er waren, zegt een betrokkene, A-categorie ministers die op maandag erbij waren en een B-categorie die afwezig was. Zo klaagde justitieminister Ferd Grapperhaus tegen premier Rutte: “We krijgen dictaten uit dat maandagoverleg van jullie. Zo kan ik mijn werk niet goed doen.” Ook de oppositie had niets meer te vertellen: wat ze ook mochten morren, het was al in steen gebeiteld.

Volgens verschillende ingewijden was het ‘lelijkste’ voorbeeld het besluit – pre-corona – om het vuurwerk aan banden te leggen. Fractieleiders bedisselden het onderling, de minister en Kamerleden kregen het besluit ‘medegedeeld’ en moesten dat maar verdedigen in een debat.

Hoe moet het dan wel? Want bij een gebrek aan afspraken spelen oppositiepartijen de partijen van de coalitie tegen elkaar uit, schetst een ingewijde. “Dan wordt het iedere week een kooigevecht. Met het risico op ongelukken.”

Meer overleg

Het idee is nu – ‘maar er is nog geen vorm gekozen’ – dat het kabinet in eigen kring overlegt, net als hun dualistische tegenstander, de coalitiepartijen, dat ook gaan doen met elkaar. Concreet betekent dit dat op dinsdagen een ‘Torentjesoverleg’ op het ministerie van Rutte blijft bestaan. Bij dit ‘broodjesoverleg’, het is een lunch, schuiven de vicepremiers aan bij de premier.

Daarnaast komt voor het maandagoverleg misschien wel meer afstemming terug; dat tussen fractievoorzitters van de coalitiepartijen, al dan niet fysiek. Tussen de ‘chief whips’ van de fracties, de Kamerleden die afstemmen welke moties wel en niet worden gesteund. Tussen ministers, die steun voor hun regeringsplannen moeten vergaren bij de Tweede Kamer, ook de oppositiepartijen.

En vooral veel nog vaker tussen Kamerleden van coalitiepartijen die dezelfde portefeuille doen. “Fractieleiders gaan dat allemaal niet meer dichtregelen voor hen,” zegt een betrokkene. Een ander: “Paradoxaal genoeg denk ik dat we meer achterkamertjesoverleggen gaan krijgen.”

Niet meer thuis eten

Meer achterkamertjes: is dat dan de afdronk van de roep om een nieuwe bestuurscultuur? “Zolang je een duidelijke scheiding houdt tussen kabinet en Tweede Kamerleden, blijft het het dualistisch.”

De vraag is of dat zo is. Op donderdagavonden kruipen VVD, D66, CDA, en ChristenUnie in eigen kring bijeen, tijdens hun zogeheten bewindspersonenoverleg. Daar zit alles door elkaar: minister, fractieleiders, andere Kamerleden. Het zijn de partijtopoverlegjes, alle vier gaan ze daarmee door.

Toch is de hoop dat discussies tussen partijen zich verplaatsen naar de Tweede Kamer. De coalitiepartijen hebben daar dan ook meer de handen vrij. “Bijvoorbeeld om voor plannen meerderheden te zoeken met oppositiepartijen,” zegt een fractiebestuurder van een van de regeringspartijen.

Het betekent ook dat kabinetsbesluiten weer in de ministerraad moeten worden genomen. Die vergadering hamerde Rutte doorgaans graag af op vrijdag om 14.00 uur. “Ik denk dat iedereen er nu op kan rekenen dat ze op vrijdagen niet meer thuis eten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden