Plus

Coalitie heeft onvrede over klimaatbeleid onderschat

Voor het eerst werd niet een van de traditionele middenpartijen de grootste bij een verkiezing. Forum voor Democratie heeft het politieke landschap flink opgeschud. Het door Thierry Baudet aangevallen 'partijkartel' krabt zich vertwijfeld achter de oren.

Thierry Baudet, leider van Forum voor Democratie, in de Tweede Kamer op de dag na Provinciale Statenverkiezingen. FvD is de grote winnaar. Beeld Bart Maat

Wat verklaart deze electorale aardverschuiving?
De onvrede onder de kiezers komt niet uit de lucht vallen. Onderzoekers constateren al jaren dat grofweg een vijfde van het electoraat weinig vertrouwen heeft in de huidige politiek. Partijen die net als Baudet nu riepen dat het bestel moet worden opgeblazen, volgden elkaar met wisselend succes op. Gemene delers van al die partijen: onvrede over de invloed van kiezers en de wens om referenda in te voeren.

Baudet heeft die onvrede slim gemobiliseerd. Hij had al een grote achterban verzameld toen hij als een van de initiatiefnemers van het Oekraïnereferendum in 2016 zijn partij oprichtte. Die achterban wist hij als een van de weinige partijen te mobiliseren. 44 procent van de kiezers bleef woensdag thuis, maar juist de Forumfans kwamen massaal opdagen.

Waarom? Omdat Baudet én van de verkiezingen een soort referendum over het kabinetsbeleid had gemaakt. Én omdat hij zijn pijlen richtte op het klimaatbeleid. Uit onderzoek onder Forumstemmers blijkt dat hun belangrijkste motivatie te zijn. Samen met het immigratiestandpunt van de partij.

Onderschat
De regeringspartijen hebben die onvrede over het klimaatbeleid onderschat. Tijdens de verkiezingscampagne voor de Kamerverkiezingen ging het amper over de vraag of onze woningen van het gas af moeten. Veel kiezers voelen zich overvallen door alle plannen die de afgelopen maanden zijn gelanceerd en zijn bang voor de kosten ervan. De opkomst van anti-establishmentpartijen als Forum past ook in een trend die je in de hele westerse wereld ziet. Zie Italië, zie de Verenigde Staten.

Na de Kamerverkiezingen van twee jaar geleden zei VVD-leider Mark Rutte nog dat 'we' een halt hadden toegeroepen aan het 'verkeerd soort populisme'. Daarmee doelde hij onder andere op Forum voor Democratie, de partij die Rutte nu in zowel de provincies als in de Eerst Kamer zijn hielen laat zien.

En waartoe leidt die verschuiving?
De ervaring leert dat onze democratie partijen absorbeert die het bestel van binnenuit willen veranderen. Dat gebeurde met D66, LPF en in meer of mindere mate ook met SP en PVV die in verschillende bestuurslagen verantwoordelijkheid namen. Ook Forum is bereid verantwoordelijkheid te nemen, al heeft Baudet flink wat eisen aan het kabinet om dat ook op landelijk niveau te doen. Zo moeten de klimaatplannen van tafel.

Op korte termijn zal de politieke aardverschuiving niet direct gevolgen hebben. Het kabinet kan gewoon doorregeren en is voor een meerderheid in de Eerste Kamer straks niet afhankelijk van Baudets partij. Intrekking van de klimaatplannen zou onherroepelijk tot de val van het kabinet leiden. Zeker op korte termijn zullen de middenpartijen elkaar steviger vasthouden.

Geen van hen zit nu te wachten op nieuwe verkiezingen. Dan zal Forum (dat zowel kiezers van PVV, SP als van regeringspartij VVD en CDA afsnoept) ook fors winnen, geven de peilingen aan.

Megawinst
Maar de verkiezingen komen er hoe dan aan als over twee jaar deze kabinetsperiode afloopt. De megawinst van Forum voor Democratie werpt zijn schaduw daarnaar vooruit. De VVD zal zich de komende tijd onherroepelijk bezinnen op de koers. Nu al is er intern gemor dat de partij te onzichtbaar is geworden. Er is een electoraal gat op rechts ontstaan.

Nadat de VVD zijn scepsis over de klimaatplannen liet varen, was er bijvoorbeeld voor veel rechtse kiezers niet echt een alternatief voor Forum.En niet alleen de VVD krabt zich achter de oren. Het politieke midden is de afgelopen jaren steeds kleiner geworden. Het CDA boekte de slechtste uitslag ooit woensdag.

Middenpartijen weten dat compromissen sluiten leidt tot electorale afstraffing. Kijk naar de PvdA die na de knock-out bij de vorige Kamerverkiezingen niet meer staat te springen het kabinet nog te helpen. Het zou ervoor kunnen zorgen dat de regeringspartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie het komende jaar toch uit elkaar drijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.