PlusAchtergrond

Chaos rond mondkapjes: ‘Ik hou mijn hart vast over wat we aankopen’

De markt voor medische mondkapjes wordt overspoeld door opportunistische handelaren en valse certificaten. Bij onderzoeksbureaus die voor met name ziekenhuizen de mondkapjes testen, komt dertig tot veertig procent niet door de keuring. 

Beeld ANP

Bij het Catharina Ziekenhuis in Eindhoven, dat zelf veel maskers test, blijkt zelfs 80 procent van de aangeboden mondkapjes niet de beloofde bescherming te bieden. Het resultaat van die chaos: een overvloed aan medische maskers die niet veilig genoeg zijn voor in de zorg. Maar daar komen ze soms wel terecht. 

Hij is vader van twee kinderen, werkloos, en fanatiek supporter van voetbalclub NEC. Maar sinds de uitbraak van het coronavirus heeft hij het drukker dan ooit. In z’n autootje rijdt Nijmegenaar Jean (achternaam bij de redactie bekend) ieder weekend naar Duitsland. Vlak over de grens haalt de veertiger steevast een voorraad mondkapjes op. Bestemd voor import naar Nederland.

Iemand moet het doen, zegt Jean in plat Nijmeegs. “Kijk naar de verpleeghuizen, alle doden die daar vallen. Personeel en bewoners worden niet beschermd, de overheid kijkt niet naar ze om. Dat is toch
 verschrikkelijk?” 

Dus nam Jean het heft in eigen hand. De mondkapjes koopt hij in bij een oude zakenrelatie. “Ik bied ze vervolgens aan bij verpleeghuizen in de regio. Handje-contantje, geen gedoe. Geloof me maar: zorginstellingen zijn enorm blij met me.” Ja, alles gebeurt zwart. “Maar ik verdien er nauwelijks aan. Ik doe het uit medemenselijkheid. De centen die ik eraan overhoud, zijn voor de benzine. En voor
 een klein biertje.”

Medische mondkapjes zijn niet aan te slepen. Waar schaarste is, valt geld te verdienen - en dus duiken ondernemers in alle soorten en maten op de handel. Zo ook een Brabander, die precies in het gebied woont waar corona het dodelijkst toesloeg. “Mondkapjes, mondkapjes, mondkapjes: het is vrijwel het enige waar nu in wordt gehandeld,” vertelt de man. Als bewijs laat hij de aanbiedingen
 zien die via WhatsApp binnenstromen. Foto’s van volgestapelde pallets met bijbehorende verkooppraatjes. ‘Meine freund, ich habe 100.000 masken, 2.40 euro pro stück.’

Een vals certificaat is zo geregeld

Certificaten? Geen probleem. Elke verkoper die we treffen, kan wel een document van een Europees keuringsinstituut overleggen. Die tonen aan dat deze mondkapjes beschermen zoals ze beloven te doen. Maar zo levendig als de handel in mondkapjes is, zo hard gaat ook de verkoop van vervalste certificaten. Ze worden via Telegram, een schimmige tegenhanger van WhatsApp, volop aangeboden tussen de xtc-pillen, nepbiljetten en wapens. Met een paar muisklikken en tien dollar bestellen we een keurig, maar vals certificaat met Poolse stempels. Na een week wachten is het bestelde plakkaat nog niet ontvangen, overigens. Alvast verder kijken? Op de onderwereld-Marktplaats van het dark web zijn ook talloze exemplaren in omloop.

De namaakcertificaten duiken dan ook om de haverklap op tijdens een rondgang langs handelaren en webshops. Met minimaal onderzoek valt het gros door de mand. We vinden ze van fictieve keuringsinstituten, zoals het Britse ‘VIC Testing’. Maar ook van officiële instanties uit bijvoorbeeld Italië of Polen. Het probleem? Die keuringsinstituten testen van alles, maar geen mondkapjes.

Beeld ANP

Valse mondkapjes

De vervalste certificaten zeggen alles over de chaos in het land waar nagenoeg alle mondkapjes worden gemaakt: China. “Er is een wildgroei aan bedrijfjes die ineens mondkapjes zijn gaan maken,” zegt Peter Ho, hoogleraar Chinese economie en ontwikkeling aan de London School of Economics, vanuit China. “In een paar weken tijd is de productie van mondkapjes voor heel de wereld hier uit de grond gestampt, maar de controle is zwak. Daardoor wordt de markt overspoeld met ondeugdelijk materiaal. Als je Nederlandse bedrijf hier niet al twintig jaar rondloopt, is de kans levensgroot dat je wordt bedrogen.”

Nederlandse bedrijven in bijvoorbeeld elektrische fietsen, led-verlichting, cv-ketels of brillen stortten zich echter toch op medische mondkapjes. In Amsterdam werden mondmaskers verkocht vanuit een ijssalon. “Maar het gaat hier niet om pannenlappen. Dit zijn mondmaskers, die echt moeten voorkomen dat je ziek wordt,” zegt Caspar ter Horst van ProductIP, dat gespecialiseerd is in de regelgeving rondom producten. “Dat vraagt van een ondernemer een verantwoordelijkheid. Hoe goedbedoeld ook, maar als je er geen verstand van hebt, moet je hier niet aan beginnen.”

Geen steriele omgeving

In een voormalige vergaderzaal in Utrecht wordt het kaf van het koren gescheiden. Tussen de opgestapelde stoelen en een kast vol dozen test het medische bedrijf Greencycl in samenwerking met de TU Delft medische mondkapjes. Geen witte uniformen, handschoentjes of roestvrijstalen bureaus. Om te onderzoeken of mondkapjes vuile lucht filteren, is juist geen steriele omgeving nodig. 

Greencycl wordt ingeschakeld door verschillende Nederlandse ziekenhuizen, die zeker willen weten dat hun personeel goed wordt beschermd tegen het coronavirus. Op ons verzoek wil het bedrijf wel een paar mondmaskers onderzoeken. Eén gekocht bij een webshop, één dat in gebruik is bij een Haags verpleeghuis. In de testopstelling wordt vuile lucht in een apparaat geblazen. Eerst zonder
 mondkapje ertussen, daarna met. In beide gevallen wordt gemeten hoeveel deeltjes, variërend in grootte, er uiteindelijk in de lucht overblijven. 

De zogeheten FFP2-maskers moeten 94 procent van die deeltjes tegenhouden. Het mondkapje van de webshop haalt die grens niet: 89 procent. Het mondkapje uit het verpleeghuis scoort nog slechter: 86 procent. Volgens Majid El Mortadi, directeur van Greencycl, is die uitslag zorgelijk: “Dat percentage is vertekend omdat de grote deeltjes allemaal worden tegengehouden. Maar het gaat juist om de kleinere deeltjes, waar
 het coronavirus aan hecht. En daarvan gaan er te veel door deze maskers.”

Directeur testlab ‘erg geschrokken’

Maar El Mortadi heeft nog veel erger gezien. In de wandkast staan de dozen met alle mondkapjes die Greencycl recent heeft getest, grofweg 2000. Dik 40 procent daarvan haalde de test niet. “Daar ben ik zo van geschrokken,” zegt El Mortadi. “We hebben ook meegemaakt dat we drie dezelfde mondkapjes testten, waarvan er twee heel goed waren en de derde niks waard was. Binnen dezelfde partij. Dat is toch ongelofelijk? Ik ben ervan overtuigd dat het coronavirus in veel verpleeghuizen is verspreid doordat de beschermingsmiddelen niet op orde waren.”

Een ander testinstituut, Kalibra, zegt dat zeker 30 procent van de onderzochte mondkapjes er niet door de test komt. Concurrent Proqares noemt geen percentage, maar herkent zich in de resultaten. Voor nóg schokkendere cijfers moeten we naar Eindhoven. Het Catherina Ziekenhuis test, zoals wel meer ziekenhuizen, alle mondkapjes zelf. Op zoek naar genoeg beschermingsmiddelen stonden ze in
 Eindhoven open voor alle aanbiedingen: van medische leveranciers tot spontane handelaren. Enige eis: overleg een certificaat en stuur tien proefmaskers om te testen.

Bij het controleren van de certificaten viel al driekwart af. De overige maskers werden getest en dat zorgde geregeld voor frustratie. “Er zijn weken geweest dat ik alles afkeurde. Dat we de testopstelling extra gingen controleren, omdat we twijfelden of het daar misschien aan lag,” zegt Marieke Ernest, deskundige infectiepreventie. “De kwaliteit was vaak heel mager. Een schatting? Als
 je opschrijft dat 80 procent niet door de test komt, zit je zeker goed. Soms nipt, soms ruimschoots. Of van de tien maskers uit één partij bleken er acht heel goed en faalden er twee faalden grandioos.”

Open en bloot

Al dat testen kan niet voorkomen dat foute mondkapjes toch op de markt belanden. Webshops als mondkapjes.nl en goedkopeproducten.nl prijzen FFP2-maskers open en bloot aan met valse certificaten. “Ik was ervan overtuigd dat alles klopte,” reageert de ondernemer achter mondkapjes.nl. “Al onze maskers zijn trouwens niet bedoeld voor medische doeleinden, dat had hier ook moeten worden vermeld.”

Goedkopeproducten.nl reageerde niet, maar de advertentie is inmiddels offline. Drie andere webshops die we benaderden, stuurden certificaten die niet bleken te kloppen; twee webshops erkenden dat hun mondkapjes niet voldeden aan medische richtlijnen. Slechts één van de acht webshops die we in de steekproef onderzochten, bleek zijn zaakjes op orde te hebben. 

Aan de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) de taak om in de gaten houden of dit soort mondkapjes aan consumenten worden verkocht. De instantie controleert vooral binnenkomende zendingen op Schiphol en trad verder alleen op bij twee mondkapjes-winkels in Amsterdam en Rotterdam. ‘De NVWA kan niet alle aanbieders controleren, omdat er sprake is van een groot aantal
 wisselende ondernemers, die vaak ook maar een korte periode deze producten verkopen,’ laat zij schriftelijk weten.

Daarnaast is het vooral de Fiod die misstanden rond mondkapjes onderzoekt. “We hebben meerdere onderzoeken lopen waarbij gebrekkige mondkapjes zijn beland in verpleeghuizen,’’ zegt
 een FIOD-rechercheur. Zo viel de fiscale opsporingsdienst eind april binnen bij een woning in Apeldoorn, omdat een handelaar 15.000 gebrekkige maskers had verkocht aan zorginstellingen.

Geen tijd om te testen voor verpleeghuizen

Het voedt de zorgen rondom verpleeghuizen, die veel minder beschermingsmiddelen krijgen toebedeeld vanuit de overheid. Uit een rondgang langs twaalf verpleeghuizen blijkt bovendien dat geen enkele instelling voor gebruik de mondkapjes aan een test onderwierp, zoals dat bij ziekenhuizen belangrijk is. De tijd en de faciliteiten ontbreken simpelweg.

Sommige verpleeghuizen hebben tijdens de coronacrisis een speciale inkoopcommissie in het leven geroepen, samengesteld uit ervaren verpleegkundigen. Zij moeten op de wildwestmarkt van de mondkapjes proberen goede keuzes te maken. Maar dat lukt lang niet altijd, vertelt een verpleegkundige uit Hengelo anoniem. “Ik hou mijn hart vast over de spullen die we soms aanschaffen. We proberen zoveel mogelijk zaken te doen met leveranciers die we vanuit het verleden kennen, maar in veel gevallen hebben zij onvoldoende spullen. Dan kom je uit bij partijen
 waarbij je denkt: op hoop van zegen.”

Michel van Erp van NU’91, de belangenorganisatie voor verpleegkundigen en verzorgenden, ziet hoe verpleeghuizen allerlei noodgrepen doen om aan voldoende beschermingsmiddelen te komen. “Er zijn verpleeghuizen die helemaal geen mondkapjes hebben gekregen en uit pure wanhoop zelf de inkoop van mondkapjes doen. Die zijn allang blij als ze iets hebben. Tijd om te testen of het om goed spul gaat, is er vervolgens niet.”

Ook ActiZ, de branchevereniging voor zorgorganisaties, maakt zich grote zorgen over de wildwesthandel. “De tekorten zijn nog steeds enorm. Wij krijgen als organisatie voortdurend medische mondmaskers aangeboden. We sturen alles door naar een testlab, in bijna alle gevallen blijken ze naderhand ondeugdelijk te zijn.” Van Erp van NU’91: “De overheid moet dit echt beter gaan regelen. Want nog los van of er een tweede coronagolf komt: anderhalve meter afstand houden is simpelweg niet te doen binnen deze tak van zorg. De tekorten aan beschermingsmiddelen blijven de aankomende maanden dan ook geheid parten spelen.” 

En tot die tijd zal de wildwestmarkt in medische mondmaskers blijven floreren, weet ook Nijmegenaar Jean. “Of de mondkapjes die ik verkoop voldoende bescherming bieden? Geen idee, maar ik ga door. Iets is beter dan niets, toch?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden